L
àng Cẩm Đới-Kẻ Đản xưa, nay là làng Chánh Lộc, xã Hà Giang, huyện Hà trung,tỉnh Thanh Hóa.
Là một vùng bán sơn địa, nơi chuyển tiếp từ núi xuống đồng bằng. ở đây có màu trắng của nước, màu xanh của núi, có đồi, có sông và có cả những cánh đồng thấp
trũng, còn những xóm làng thì ẩn trong các sườn núi. Cũng như bao làng Việt cổ xưa, làng Cẩm Đới, dân cư sống quây quần trên những thân gò đất cao, mỗi làng
giống như một hòn đảo nổi lên trên mặt nước. Hầu hết các làng đều thế núi để dựa lưng và hướng mặt về phía con sông Hoạt, sông Tống và cánh đồng chiêm trũng
rộng dài thẳng tắp. Nằm liền kề về phía tây của làng là nơi gặp gỡ và hội tụ của hệ thống núi đồi từ Thạch Thành và Vĩnh Lộc đổ xuống, tạo nên cho toàn vùng
có nhiều sắc thái và địa hình khác nhau. Đó là hệ thống núi từ chiến khu Ngọc Trạo huyện Thạch Thành ở phía tây. Liền kề với chân núi của làng Cẩm Đới là
làng Quan Chiêm và nhìn qua bên kia là một dải đồi Gia Miêu Ngoại trang- quê hương của nhà Nguyễn. Ngay tại chân núi của làng Cẩm Đới, nhân dân còn tìm
thấy được nhiều hiện vật liên quan đến thời văn hóa Đông sơn và cả thời nghìn năm Bắc thuộc . Điều đó chứng tỏ vùng đất Cẩm Đới chính là vùng đất của lịch sử ,
mà con người sứm đến nơi đây để cư trú và biến nơi đây thành vùng dân cư quan trọng trong suốt hàng năm lịch sử. Dưới thời Lý ngoài Văn Lộc (Hậu lộc)
là đất trấn kỵ của Châu ái, thì ở làng Cẩm Đới thuộc Hà Giang (Hà Trung) cũng là một trong những trung tâm hành chính thời đó. Vì vậy vào thời Lý có
ông Lê Hiến Tín (thân sinh Tô Hiến Thành) đã thi đỗ khoa Hiền Lương, được bổ nhiệm làm quan ở huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung, Châu ái, khi đến nhậm chức,
ông thấy đất Cẩm Đới trong huyện Tống Sơn, núi sông bao bọc như rồng bay hổ lượn. Nơi đây núi không cao mà xinh, sông không sâu mà trong xanh, đất không
rộng mà bằng phẳng, phong cảnh đẹp , nên ông truyền lệnh cho binh sĩ cùng nhân dân xây dựng khu nhà ở cho quan viên trên đất làng Cẩm Đới. Truyền thuyết
và thần tích đền "Chính Từ" ở xã Hà Giang còn chép :" Cha Tô Hiến Thành làm quan nhà Lý, được cử vào vùng Hà Trung.Trên vùng đất Hà Giang ngày nay, cha mẹ
Tô Hiến Thành, đã chọn làm nơi ở và sinh ra ông. Như vậy Tô Hiến Thành sinh ra và lớn lên ở Thanh Hóa, vào làm quan trong triều, ông được Lý Anh Tông phong
chức Thái úy năm 1159. Để đảm bảo vững chắc ở mặt nam, triều Lý ra sức củng cố Thanh Hóa, Nghệ An thành một địa bàn chiến lược, đồng thời thường xuyên cử
các đại thần đem quân đi tuần sát. Tháng 11 nămThiệu Minh 22(1161). Vua sai Tô Hiến Thành là Đô tướng, Đỗ An Di là phó đem hai vạn quân đi tuần các nơi
ven biển miền tây-nam để giữ yên cõi bờ. Về tài đức, Tô Hiến Thành là bậc Đại thần có tài trị nước, thẳng thắn, cương trực và biết dùng người, không những
là võ quangiỏi mà ông còn chú trọng cả văn hóa và mộ nho học. Sử gia Ngô Sỹ Liên đã viết: Tô Hiến Thành nhận việc ký thác con côi, hết lòng trung thành, khéo xử trí biến cố, tuy có bị gió lay, sóng đạp mà vẫn đứng như cột đá giỡa dòng, khiến trên yên, dưới thuận, không thẹn với phong độ của Đại thần xưa, lúc sắp chết còn vì nước tiến cử người hiền, không vì ơn riêng".
Tô Hiến Thành mất tháng 6 năm Kỷ Hợi (1179). Nhớ ơn công đức của ông, nhân dân Thanh Hóa, đã lập đền thờ ở nhiều nơi. Riền đền thờ theo kiểu "Thượng sàng,
hạ mộ" ở làng Cẩm Đới-nơi ở của thân phụ ông, trước đây làm đệ nhất chính từ, lấy Bồ Hòn (làng Gia Miêu) làm đệ nhị, lấy Thanh Đớn (Hà Thanh)làm đệ tam chính từ.
Thần hiệu của Tô Hiến Thành, nhân dân thường gọi là Tô Đại Liêu. Đền thờ ông được xây dựng từ thời Lý. ■
VVM.28.04.2026.