HỒ XUÂN HƯƠNG NỮ THI SĨ HUYỀN THOẠI
CỦA NỀN VĂN HỌC VIỆT NAM

T hân thế và sự nghiệp của nữ sĩ Hồ Xuân Hương vẫn còn nhiều nghi vấn, chưa có sử sách nào ghi chép đầy đủ, dù cho tên tuổi và hầu hết sáng tác thơ văn của bà được người đời lưu truyền rộng rãi trải qua nhiều thế kỷ.

Đọc qua các nguồn tư liệu về nữ sĩ Hồ Xuân Hương, thân phụ bà là Hồ Phi Diễn một nhà nho, quê ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An, bỏ quê ra dạy học vùng Hải Dương Kinh Bắc. Tại đây ông gặp gỡ và lấy một cô gái họ Hà làm vợ lẽ, vài năm sau mới sinh Hồ Xuân Hương. Năm sinh và năm mất của nữ sĩ Hồ Xuân Hương vẫn còn là một nghi vấn…

Khi thân phụ mất, trưởng thành Hồ Xuân Hương đến ngụ ở thôn Thiệu Trị, huyện Thọ Xương ( nay Phố Lý Quốc Sư, Hà Nội).

Hồ Xuân Hương là người phụ nữ tài giỏi nổi tiếng văn chương thơ phú, nhưng số phận của nữ sĩ hồng nhan gian truân, cuộc sống gia đình kém may mắn, tình duyên lận đận, hai lần kết duyên đều cam phận làm vợ lẽ, lần đầu là Cai tổng Cóc, không chịu đựng nổi sự khắc nghiêt của gia đình chồng đang mang thai, bà bỏ nhà ra đi. Lần thứ hai gặp được ông Phủ Vĩnh Tường cưu mang, nhưng cuộc tình duyên ngắn ngủi không được bao lâu ông Phủ Vĩnh Tường đã qua đời, bà còn rất trẻ cam chịu sống cảnh góa bụa. Một người phụ nữ trẻ sống giữa xã hội phong kiến trọng nam khinh nữ, nữ sĩ Hồ Xuân Hương một mình đương đầu đấu tranh để sinh tồn và tiếp tục làm thơ…những câu thơ nói lên tâm trạng của chính mình :

Quả cau nho nhỏ miếng trầu ôi,
Này của Xuân Hương mới quyệt rồi.
Có phải duyên nhau thì thắm lại
Đừng xanh như lá bạc như vôi!

Vâng, bà đã tự ví chuyện tình duyên đôi lứa của mình như “ miếng trầu ôi”, trầu mà quyện với vôi phải là màu đỏ thắm, nhưng thật trớ trêu, bởi số phận thế đời “bạc như vôi”.

Những bài thơ cảm hoài của nữ sĩ như một tiếng than não nùng u uất cho thân phận người đàn bà :

Canh khuya văng vẳng tiếng canh dồn
Trơ cái hồng nhan với nước non

Tiếng gà văng vẳng trên bom
Oán hận trông ra khắp mọi chòm

Như thế cũng đủ cho ta hình dung được thơ Hồ Xuân Hương ở nhiều khía cạnh, nhiều mức độ khác nhau đã nêu bật lên được nỗi khổ của người phụ nữ, những nỗi bất công mà người phụ nữ phải gánh chịu trong chế độ phong kiến. và bà đã đại diện cho họ, thông cảm cho họ, quyết tâm đấu tranh quyết liệt và trực diện, bà vượt qua những lề thói cũ đạo đúc giả.

Bà sống phong lưu với các văn nhân cùng thời.

Thơ Hồ Xuân Hương lấy đề tài trong cuộc sống bình thường giản dị,một sự vật gì đưa vào thơ rất sống động, vùa tục vừa thanh, úp úp mở mở “nghĩa đen” và “nghĩa bóng” hòa quyện một cách tài tình, châm biếm một cách nhẹ nhàng “ Quả mít” “Bánh trôi nước” “Cái giếng”

“ Cái quạt”:

Thân em như quả mít trên cây
Da nó sù sì múi nó dày
Quân tử có thương thì đóng cọc
Xin đừng mấn mó nhựa ra tay
(Quả mít)

Một lỗ xâu xâu mấy cũng vừa
Da này tác họp tự ngàn xưa
Chành bành ba góc da còn thiếu
Khép lại đôi bên vẫn còn thừa
(Cái quạt)

Hồ Xuân Hương làm thơ châm biếm hạng đạo đức giả học đòi làm quân tử:

Khéo léo đi đâu lũ ngẩn ngơ
Lại đây cho chị dạy làm thơ
Ong non ngứa nọc châm hoa rữa
Dê cỏ buồn sừng húc giậu thưa
(Lõm học trò)

Chưa bao giờ như bây giờ, giữa bộn bề của cuộc sống nhiều âu lo của cơn dịch thế kỷ Cô rô na. Đọc thơ Hồ Xuân Hương như tìm về cõi xa xưa của một huyền thoại “ Bà Chúa Thơ Nôm”. Tôi ngộ ra rằng, người phụ nữ dù ở bất cứ hoàn cảnh nào,dù cuộc đời có bất hạnh, long đong,trắc trở, nhưng người phụ nữ giàu nghị lực và hết sức tài hoa như Hồ Xuân Hương đã vượt qua tất cả, vươn lên tỏa sáng, tên tuổi và thơ của bà được truyền tụng cho đến ngày nay, thế kỷ XXI này và mãi mãi ngàn sau của nền văn học Việt Nam.   -./.

HUỲNH THIÊN KIM BỘI

VVM.13.03.2026.