Người Hoa đi đến đâu là lập hội, nhóm chợ, làm đường, xây phố… Chợ Lớn là một Chinatown lớn và sớm ở thế giới này. Những Chinatown có danh tiếng có thể kể như: Chinatown Los Angeles, New York, London, Paris, Vancouver, Toronto, Bangkok… Các Chinatown này tuy lớn về tầm vóc nhưng so với Chợ Lớn thì vẫn còn trẻ hơn rất nhiều và không thể sánh bằng. Chợ Lớn vừa là một Chinatown vừa là lãnh địa của người Hoa ở Việt Nam. Tuy người Hoa ở đây cũng nói tiếng Tàu, viết chữ Tàu, thức ăn Tàu, văn hóa Tàu… nhưng có sự khác biệt khá lớn so với những Chinatown khác.
Người Việt suốt 2000 năm qua bị cai trị bởi người Tàu, bị trói buộc trong văn hóa Tàu. Người Việt suốt chiều dài lịch sử phong kiến sử dụng tiếng Tàu, chữ Tàu… Cho nên khi người Tàu đến đây thì cái sự khác biệt không quá khắc nghiệt (đồng văn đồng chủng là vậy). Người Tàu đến Gia Định – Chợ Lớn lập phố xá, buôn bán làm ăn, sản xuất đồ thủ công mỹ nghệ, mua bán nông lâm thủy hải sản… Người Việt và người Tàu hợp tác làm ăn, hai bên cùng có lợi, tuy nhiên người Tàu giỏi về mua bán, thương mại, tiền tệ… nên khá giả hơn, trong khi ấy người Việt hầu như chỉ làm nông.
300 năm hình thành phát triển của Gia Định – Chợ Lớn – Sài Gòn, trong đó có công sức, tài lực rất lớn của người Hoa. Có thể nói không có người Hoa thì không có Chợ Lớn. Buôn bán, sản xuất, ẩm thực, ngôn ngữ… là những yếu tố văn hóa người Hoa rất đặc sệt, cho dù có trải qua bao nhiêu thời gian đi nữa vẫn cứ đậm đặc như thế! Chợ Lớn ngày nay vẫn còn dày đặc các công trình kiến trúc cổ. Phố cổ, nhà cổ…Lịch sử và văn hóa tiếp nối sống với đời thường chứ không phải là một viện bảo tàng chết cứng như những di chỉ cổ khác trên thế giới. Bạn đến đây sẽ thấy chùa Bà, Nhị Phủ, hội quán, đình, chùa, nhà thờ tộc… ngày ngày vẫn đầy người đến lễ lạy, cúng bái. Những di chỉ cổ chen với những ngôi nhà mới trên các con đường quanh Chợ Lớn. Những ngôi nhà cổ có thể ở đến mấy thế hệ, vẫn sinh hoạt, mua bán, cung cấp dịch vụ… như bất cứ cơ sở mới nào.
Những ngôi nhà có tuổi đời hơn 150 năm hoặc hơn nữa, kiểu cách xa xưa, rêu phong cổ kính. Những hội quán Nhị Phủ, hội quán Ôn Lăng, hội quán Triều Châu, Minh Hương Gia Thạnh…vừa thờ A Phò, Quan Công cũng như các vị tiền hiền khác trong lịch sử lẫn dã sử của họ. Phố Tàu Chợ Lớn khá rộng và dài nhưng đậm đặc nhất vẫn là những khu vực quanh Chợ Lớn: Trang Tử, Hải Thượng Lãn Ông, Học Lạc, Phó Cơ Điều, Tôn Thọ Tường, Hàn Hải Nguyên, Nguyễn Trãi, Nguyễn Tri Phương…Người Tàu ở đây có xuất xứ từ nhiều vùng khác nhau nên tiếng nói khác nhau. Họ vẫn viết một thứ chữ nhưng người Tiều không hiểu tiếng Quảng, người Quảng không hiểu tiếng Bắc Kinh. Khu vực chợ Thiếc, chợ Tân Thành, Lò Siêu, Tôn Thọ Tường… là nơi tập trung người Tiều. Khu Nguyễn Trãi, Nguyễn Tri Phương… lại là quần thể người Quảng. Họ có tiếng nói khác nhau nhưng về văn hóa, ẩm thực, tín ngưỡng, trang phục… thì hoàn toàn y như nhau.
Chợ Lớn là một Chinatown danh tiếng và lâu đời ở Việt Nam. Nó như một viện bảo tàng sống, tất cả hiện hữu sinh động và sống thật trong đời thường, quá khứ và hiện tại nối tiếp mà không bị đứt đoạn. Nếu Người Việt có 36 phố phường ở Hà Nội thì Sài Gòn - Chợ Lớn lại có rất nhiều những khu phố tập trung chuyên biệt như: Khu phố thuốc Bắc (Đông y) ở Hải Thượng Lãn Ông, Phùng Hưng. Phố thuốc lá Học Lạc. Phố chuyên về phụ tùng xe máy ở chợ Tân Thành và những con đường xung quanh. Phố hóa chất ở chợ Kim Biên và các con đường quanh đấy. Phố hàng hóa tiêu dùng ở chợ Bình Tây và các con đường quanh vùng. Phố mây tre lá ở Tôn Thọ Tường, Phó Cơ Điều. Khu vực chợ Soái Kình Lâm chuyên về vải vóc… Ở Chợ Lớn có rất nhiều chợ và ở Chợ Lớn thì không lo đói, lúc nào cũng có bán thức ăn nước uống dù đó là nhà hàng sang trọng, quán bình dân hay xe đẩy khắp các ngả đường. Nói về thức ăn Tàu thì không chê vào đâu được, chưa ăn mà nghe mùi là nước trong miệng đã tứa ra. Thức ăn Tàu không chỉ là mùi mà còn cả màu sắc và âm thanh. Những dĩa mìa xào, hủ tíu xào, bột chiên, há cảo, sủi cảo, hoành thánh, xíu mại, phá lấu… cứ như níu giữ bước chân người. Nhiều người vẫn nói thức ăn Tàu nhiều dầu mỡ chiên xào tuy nhiên khi đã ăn rồi thì khó mà bỏ được, ngon quá, bỏ sao đành!
Người Hoa Chợ Lớn dù đó là người Tiều, người Quảng, người Hải Nam…cũng đều rất dễ thương, chơn chất, thật thà. Có thể những người có địa vị, tham vọng…họ có những tính toán, thủ đoạn nhưng đó là thiểu số. Trước kia và bây giờ cũng vậy, tôi gặp gỡ, giao tiếp với những Hòa Xìn, A Cái, A Tỷ, Phón Dậu…đều rất thân thiện và gần gũi. Suốt thời gian ở Chợ Lớn hầu như ngày nào cũng ăn bột chiên của Mỉnh Sâm, hủ tíu Thòng Dành, sâm bổ lượng A Lìn…Họ dạy tôi nói chút chút tiếng Tiều. Văn hóa và lối sống của họ khác mình nhưng cái tình thì như một. Tiếng Tiều, giọng Sài Gòn sao dễ thương quá đi thôi! Thể chế có thế nào đi nữa thì người Hoa Chợ Lớn nói riêng, người Sài Gòn nói chung vẫn ngọt ngào và dễ thương. Để lại trong tôi nhiều ân tình sâu đậm.
Chợ Lớn qua 300 năm hình thành và phát triển. Người Hoa đã gắn bó chặt chẽ với mảnh đất này. Họ là công dân của xứ sở này, ấy vậy mà văn hóa, ngôn ngữ, phong cách của họ không hề mai một. Những công trình văn hóa, tôn giáo, nhà ở của họ ở Chợ Lớn vẫn thể hiện dấu ấn văn hóa đặc săc của họ. Có thể họ cho rằng đó là những tài sản văn hóa riêng của họ nhưng thật sự đấy cũng là tài sản văn hóa chung của quốc gia. Giả sử không có Chợ Lớn thì Sài Gòn sẽ ra sao? Thật khó để mà hình dung một Sài Gòn không có Chợ Lớn. Những công trình kiến trúc quanh khu vực Chợ Lớn làm giàu cho cái vốn văn hóa, kiến trúc, lịch sử Việt Nam. -./.
