HẠNH PHÚC

T rên cõi đời muôn mặt này, con người tuy khác nhau về hình dáng, ngôn ngữ, tập quán và hoàn cảnh sống, nhưng xét cho cùng vẫn có thể quy về hai loại căn bản: người hướng thiện và người thiên về ác. Đây không phải là sự phân chia để kết tội hay tôn vinh, mà là để nhận diện, học hỏi và tự bảo hộ con đường sống của chính mình.

Người ác không nhất thiết mang dáng vẻ hung hãn hay sống bên lề xã hội. Họ có thể xuất hiện trong mọi tầng lớp: giàu hay nghèo, học cao hay ít học, giữ chức quyền hay chỉ là kẻ bình thường. Cái ác không nằm ở bề ngoài mà ẩn trong tâm niệm, thể hiện qua lời nói, hành vi và động cơ ích kỷ, hại mình hại người. Vì vậy, việc nhận ra người ác không hề đơn giản; nếu thiếu tỉnh thức, ta dễ lầm lẫn và bị cuốn theo ảnh hưởng tiêu cực.

Ngược lại, người thiện tri thức là người sống bằng chánh niệm, biết suy xét phải trái, có lòng từ và biết hướng dẫn người khác đi theo con đường lành. Thân cận người thiện giúp ta tăng trưởng trí tuệ, nuôi dưỡng đạo đức và giảm bớt khổ đau trong đời sống.

Theo lời Phật dạy, để phân biệt thiện – ác, cần nương vào hai con đường. Một là học hỏi kinh nghiệm từ những bậc trí giả từng trải, những người am hiểu lòng người và thế sự. Hai là soi chiếu bằng trí tuệ tỉnh giác, quán xét sâu vào tâm ý và hành vi, không chỉ nhìn vào hình thức bên ngoài. Khi có được sự sáng suốt ấy, ta biết ai nên gần, ai nên xa, từ đó tự gìn giữ mình và bước đi vững vàng trên con đường thiện lành.

Dù được trình bày qua trí tuệ của đấng Giác Ngộ hay qua kinh nghiệm từng trải của các bậc hiền triết, hai con đường nhận diện ấy rốt cuộc đều quy về một mục đích chung: giúp chúng ta hiểu rõ tâm lý và hành vi của người ác để biết cách tránh xa. Điều này cũng giống như y học chỉ bày cho ta căn nguyên của bệnh tật và phương cách phòng tránh, không phải để gieo sợ hãi mà để bảo vệ sự sống. Bởi vậy, học cho thấu đáo những dấu hiệu của kẻ ác chính là học cách giữ gìn đời sống đạo đức và an ổn cho chính mình.

Trước hết, hãy nhìn vào cách nhận thức của các bậc trí thức xưa, những người đã dùng kinh nghiệm sống và tu tập để soi sáng lòng người. Trong Túc Sanh Truyện, có kể lại tiền thân của Đức Phật Thích Ca là một vị trưởng giả ở thành Ba La Nại tên Akitta. Sau khi song thân qua đời, ông quán chiếu sâu sắc về bản chất vô thường, khổ và vô ngã của kiếp người. Ông nhận ra rằng khi hơi thở chấm dứt, không một tài sản nào có thể mang theo, ngay cả thân xác này cũng phải bỏ lại. Từ đó, ông đem hết gia sản bố thí không tiếc nuối, rồi xuất gia ẩn tu trong rừng tuyết, sống đời đạo sĩ thanh bần, chỉ nương vào lá cây và trái rụng để duy trì mạng sống.

Hạnh tri túc và thanh cao ấy vang đến cõi trời, khiến Thiên vương Đế Thích cảm phục mà hiện xuống thăm hỏi. Ngài hứa sẽ giúp vị đạo sĩ toại nguyện bất cứ điều gì mong cầu. Nhưng điều mà vị đạo sĩ xin không phải là y phục, thuốc men hay tiện nghi vật chất, mà là một ước nguyện rất đặc biệt: xin cho suốt đời không phải gặp kẻ ác, không dính dáng đến bất kỳ công việc nào có bàn tay của kẻ ác can dự, và ngay cả trong tâm cũng không khởi sự ưa thích hay xu hướng theo họ.

Khi được hỏi vì sao lại tránh kẻ ác đến như vậy, vị đạo sĩ không kể tội riêng của ai, mà chỉ nói khái quát về bản chất hành động của người ác. Theo ngài, kẻ ác thường lôi kéo người khác vào những việc sai lầm, can dự vào những điều không phải bổn phận của mình, nhận thức đảo lộn trắng đen, cho điều quấy là phải. Dù được nói bằng lời chân thật và lẽ phải, họ vẫn không tiếp nhận mà còn sinh tâm oán giận, gây thù chuốc hằn. Họ cũng không tôn trọng kỷ cương và luật pháp, sống trái với nền tảng chung của xã hội.

Chính vì những khuynh hướng nguy hại ấy, vị đạo sĩ phát nguyện lánh xa người ác như lánh xa một nguồn ô nhiễm tinh thần. Từ câu chuyện này, các bậc trí thức khuyên chúng ta rằng, muốn biết một người thiện hay ác, đừng chỉ nhìn lời nói hay dáng vẻ bên ngoài, mà hãy quan sát xem họ thường xúi giục ta làm điều gì. Nếu sự rủ rê ấy dẫn ta rời xa điều lành và chánh đạo, thì dù hình thức có hoa mỹ đến đâu, cũng nên tỉnh thức mà tránh xa.

Theo nhận định của vị đạo sĩ trong Túc Sanh Truyện, người ác không phải chỉ được nhận diện qua một hành vi đơn lẻ, mà qua cả một chuỗi tâm lý và cách sống biểu hiện lâu dài. Những biểu hiện ấy, nếu quan sát kỹ, sẽ giúp chúng ta tỉnh thức để không bị lôi kéo, không vô tình bước vào con đường sai lầm và khổ đau.

Trước hết, một trong những dấu hiệu rõ rệt nhất của người ác là khuynh hướng rủ rê, xúi giục kẻ khác làm điều sai trái. Người ác hiếm khi đi một mình; họ luôn muốn có đồng lõa, bởi khi có người cùng làm điều quấy, họ cảm thấy được che chở và giảm bớt cảm giác tội lỗi trong nội tâm. Vì vậy, khi muốn biết một người là thiện hay ác, ta không nên chỉ nghe lời họ nói hay nhìn vẻ ngoài đạo mạo của họ, mà cần quan sát xem họ thường dẫn dắt ta đi về đâu. Nếu sự khuyến khích của họ đưa ta đến chỗ tổn hại đạo đức, làm phương hại người khác hoặc khiến tâm mình bất an, thì đó là dấu hiệu rất đáng dè chừng.

Cần đặc biệt lưu ý rằng người ác không phải lúc nào cũng mang hình tướng dữ dằn hay sống ngoài lề xã hội. Trái lại, trong nhiều trường hợp, họ lại khoác lên mình dáng vẻ trí thức, giàu sang, có địa vị, thậm chí là hình ảnh của người tu hành đáng kính. Chính vì vậy, nếu chỉ tin vào hình thức mà thiếu trí tuệ phân biệt, con người rất dễ bị lừa dối. Lịch sử Phật giáo từng ghi lại bài học đau xót qua câu chuyện vua A Xà Thế. Đề Bà Đạt Đa vốn là một vị xuất gia, là đệ tử của Đức Phật, mang hình thức phạm hạnh nghiêm trang, nên được nhiều người kính trọng. Nhưng bên trong, ông nuôi dưỡng tham vọng và ác tâm sâu nặng. Chính ông là người xúi giục vua A Xà Thế giết cha để đoạt ngôi, rồi lại xúi vua hại Phật nhằm chiếm quyền lãnh đạo Tăng đoàn. Nhà vua sở dĩ tin theo là vì có lòng tin nhưng thiếu trí tuệ, chỉ thấy chiếc áo tu mà không thấy được tâm địa thật sự của kẻ đứng trước mặt mình. Câu chuyện ấy cho thấy, lòng tin nếu không được soi sáng bằng trí tuệ thì rất dễ trở thành mảnh đất màu mỡ cho cái ác nảy sinh.

Một đặc điểm khác của người ác là thói quen can thiệp vào những việc không thuộc bổn phận của mình. Họ thường xen vào công việc của người khác, bày mưu tính kế, chỉ đạo, xúi giục, làm như thể đang giúp đỡ, nhưng thực chất lại gây xáo trộn, bực bội và tổn hại. Sự can thiệp ấy đôi khi rất tinh vi, khiến người trong cuộc lầm tưởng là thiện chí. Vì vậy, khi đang làm việc gì đó một cách ổn thỏa mà có kẻ xen vào, giục giã, thúc đẩy ta đi theo hướng khác, ta cần dừng lại để suy xét cẩn trọng, đừng vội tin rằng người ấy thật lòng muốn tốt cho mình.

Các bậc hiền triết xưa đã dùng những câu chuyện ngụ ngôn rất sinh động để minh họa cho loại hành vi này. Có câu chuyện kể về một vị trưởng giả ruộng đất mênh mông, việc làm ăn vốn rất phát đạt nhờ tá điền và người làm công trung thực. Ông nuôi một bầy chó dữ với mục đích giữ nhà. Thế nhưng về sau, lợi tức của ông ngày càng sút giảm dù ruộng đất và nhân công vẫn như cũ. Điều tra mãi, cuối cùng ông mới phát hiện ra rằng bầy chó ấy không làm nhiệm vụ giữ nhà, mà hằng ngày đi cắn trâu bò, khiến đàn trâu không ăn uống được, trở nên đau yếu, kéo cày kém hiệu quả. Chỉ vì bầy chó làm việc ngoài phận sự của mình mà cả cơ nghiệp của chủ nhân bị ảnh hưởng. Khi bầy chó bị loại bỏ, mọi việc mới trở lại bình thường. Qua đó, người xưa khéo nhắc rằng kẻ không lo phận sự của mình, lại xen vào việc khác một cách ngu muội, sẽ mang tai họa cho cả mình lẫn người xung quanh.

Một câu chuyện khác cũng mang ý nghĩa tương tự kể về những người phụ tá trong vườn ngự của vua Ba La Nại. Khi người làm vườn chính đi vắng và dặn dò chăm sóc cây cối, kẻ đứng đầu nhóm phụ tá đã tự ý chỉ huy nhổ cây lên để xem rễ ăn sâu đến đâu rồi mới tưới nước cho “đúng cách”. Kết quả là tất cả cây cối đều héo chết. Đức Bồ Tát, tiền thân của Đức Phật, khi nghe chuyện ấy đã chỉ rõ rằng những kẻ ngu muội, không hiểu việc mình làm mà lại thích can thiệp ngoài phận sự, rốt cuộc chỉ đem lại thiệt hại. Những câu chuyện này cho thấy, người ác thường nhân danh “làm điều tốt” nhưng thiếu trí tuệ và động cơ trong sáng, nên kết quả luôn là tổn hại.

Một đặc tính rất nguy hiểm khác của người ác là sự đảo lộn trong nhận thức, cho điều quấy là phải. Từ nhận thức sai lầm ấy, hành động sai lầm tất yếu phát sinh. Người ác thường ưa thích những hành vi hung bạo, xấu xa như hiếp đáp, cướp giật, hành hung, những điều mà người lương thiện ai cũng ghê sợ. Thế nhưng trong mắt họ, đó lại là biểu hiện của sức mạnh, của bản lĩnh, thậm chí là điều đáng tự hào. Có những kẻ còn khoe khoang tội ác của mình như chiến tích, lấy sự tàn nhẫn làm thước đo giá trị bản thân. Họ không hề biết hổ thẹn hay ăn năn, trái lại còn tìm kiếm sự đồng tình của kẻ khác. Khi thấy người khác làm ác giống mình, họ vui mừng như gặp đồng minh; khi nghe chuyện ác, họ hả hê như được tiếp thêm sức mạnh. Chính vì thế, người ác thường thù ghét người lương thiện, xem người thiện là chướng ngại hay đối thủ, dù người lương thiện chỉ mong sống yên ổn và thường nhường nhịn.

Không dừng lại ở đó, người ác còn có một tâm lý rất đặc thù: họ không chấp nhận sự thật và không chịu nghe lời chơn chánh. Dù lời nói xuất phát từ lòng từ bi, dù người khuyên bảo là cha mẹ, thầy tổ, quyến thuộc hay bạn đời, họ vẫn khởi tâm oán giận, cho rằng mình bị xúc phạm. Sự thật đối với họ không phải là ánh sáng soi đường, mà là mối đe dọa làm lung lay cái tôi cố chấp. Vì vậy, họ chống đối, hờn giận và nuôi oán thù. Đó là lý do vì sao người ác rất khó cảm hóa: không phải vì thiếu lời khuyên đúng, mà vì họ khép chặt cửa tâm trước mọi điều thiện lành.

Cuối cùng, người ác là kẻ không tôn trọng luật lệ. Họ không chịu sống trong khuôn khổ pháp luật của xã hội hay giới luật của tôn giáo, mà chỉ hành động theo bản năng và dục vọng cá nhân. Trong khi luật lệ được đặt ra để bảo vệ hạnh phúc chung, thì người ác lại xem đó là rào cản cần phải vượt qua. Họ tìm mọi cách lách luật, phá luật để thỏa mãn ác tâm, bất chấp hậu quả đối với cộng đồng. Chính sự coi thường kỷ cương ấy làm cho họ trở thành mối nguy cho xã hội và là nguồn gốc của nhiều bất ổn.

Những điều trên là cách các bậc trí thức xưa phân tích về người ác qua kinh nghiệm đời sống. Còn dưới ánh sáng trí tuệ của Đức Phật, bản chất của người ác được soi chiếu một cách sâu sắc và toàn diện hơn. Trong kinh Bāla–Paṇḍita, Đức Thế Tôn dạy rằng người ác có thể được nhận ra qua ba phương diện rất rõ ràng: suy nghĩ ác, lời nói ác và hành động ác. Nói cách khác, thân, khẩu và ý của họ đều nhuốm màu bất thiện.

Suy nghĩ ác biểu hiện qua lòng tham không đáy, ý định hại người và sự nuôi dưỡng oán thù, cùng với tà kiến không tin nhân quả, luân hồi. Khi tâm đã lệch lạc như vậy, lời nói tất yếu trở nên độc hại: dối trá, đâm thọc, chửi mắng, mỉa mai, lời vô ích gây chia rẽ và đau khổ. Và khi lời nói đã bất thiện, hành động ác như sát sanh, trộm cắp, tà dâm cũng dễ dàng phát sinh. Ba nghiệp ấy liên kết chặt chẽ với nhau, tạo thành một vòng xoáy khiến người ác ngày càng xa rời ánh sáng của thiện pháp.

Qua những phân tích ấy, lời dạy của Phật và kinh nghiệm của các bậc trí giả gặp nhau ở một điểm chung: nhận diện người ác không phải để khinh miệt hay kết tội, mà để tỉnh thức, biết lánh xa và tự bảo vệ con đường đạo đức của chính mình. Khi có trí tuệ soi sáng, ta sẽ không bị cuốn theo lời xúi giục, không bị mê hoặc bởi hình thức, và không để tâm mình trượt dài theo bóng tối của cái ác.

Nói gọn lại theo lời Phật dạy, người ác được nhận diện không phải chỉ qua một hành vi nhất thời, mà qua toàn bộ thái độ sống biểu hiện nơi thân, khẩu và ý. Nghĩ cũng ác, nói cũng ác, mà làm cũng ác, ba mặt ấy hòa quyện với nhau như bóng với hình, tạo thành một dòng chảy liên tục dẫn con người đi xa dần ánh sáng của thiện pháp. Khi tâm đã nhuốm màu bất thiện, thì lời nói khó có thể hiền lương, và khi lời nói đã đầy độc tố, thì hành động tất yếu sẽ gây tổn hại cho mình và cho người.

Suy nghĩ ác, theo lời chú giải kinh điển, khởi nguồn từ lòng tham quá độ, từ ý muốn mưu hại kẻ khác để thỏa mãn lợi ích riêng, từ sự nuôi dưỡng oán thù, hằn học không buông. Nặng nề hơn cả là tà kiến, tức là cái thấy sai lầm, không tin nhân quả, không tin luân hồi, cho rằng đời người chỉ là một lần ngắn ngủi để tranh đoạt và hưởng thụ. Khi đã mang tà kiến ấy, con người dễ dàng biện minh cho mọi hành vi xấu ác của mình, coi tổn hại người khác là chuyện bình thường, thậm chí là khôn ngoan. Từ suy nghĩ lệch lạc ấy, lời nói ác tự nhiên phát sinh. Đó là những lời dối trá để che đậy sự thật, những câu đâm thọc gieo chia rẽ, những tiếng chửi rủa, mắng nhiếc làm tổn thương người khác, những lời mỉa mai cay độc, và cả những lời vô ích nói ra chỉ để thỏa mãn cái tôi. Khi lời nói đã mang tính hủy hoại, thì hành động ác như sát sanh, trộm cắp, tà dâm cũng không còn là điều xa lạ. Ba nghiệp ấy tương tác với nhau, khiến con người càng lúc càng lún sâu vào vòng xoáy bất thiện.

Có khi những thái độ ác ấy biểu lộ rõ ràng ra bên ngoài, khiến ai cũng dễ nhận ra và kinh sợ. Đó là hạng người hung dữ, tàn bạo, gây hại cho người khác bằng vũ lực hay mưu kế, không từ một điều ác nào. Nhưng cũng có khi cái ác mang dáng vẻ dịu dàng hơn, ẩn mình trong những con người vẫn còn chút thiện tâm, thỉnh thoảng làm lành, giúp người, rồi lại vì nông nổi, vì không tự chủ mà phạm lỗi. Hạng người này chưa hoàn toàn bị cái ác chi phối, nên vẫn còn khả năng tỉnh ngộ và chuyển hóa nếu gặp được duyên lành.

Bên cạnh cái ác lộ ra ngoài, còn có cái ác ẩn sâu bên trong mỗi chúng sanh, nơi những phiền não chưa được dứt trừ. Những ác tính vi tế ấy làm cho thiện tâm trở nên mờ nhạt, khiến con người mất đi sự tỉnh táo, dễ buông lung, dễ chìm trong hôn trầm, phóng dật. Tâm trạng ấy tuy chưa đến mức gây hại trực tiếp, nhưng lại thiếu sức mạnh để hướng thiện, không đủ năng lực tu tập, bố thí hay thiền định. Chính sự lơ là ấy, nếu kéo dài, cũng là mảnh đất cho bất thiện nảy mầm.

Ba thái độ ác nơi thân, khẩu, ý không chỉ tạo ra khổ đau cho người khác, mà trước hết tàn phá chính đời sống của người mang chúng. Chúng làm hao mòn lợi ích hiện tại và tương lai, khiến thân tâm trở nên nhơ đục, danh tiếng suy tàn, bị người đời xa lánh và ghê sợ. Người ác sống trong bất an, thiếu sáng suốt, không phân biệt được phải quấy, ngay trong hiện tại đã không có an lạc. Họ còn làm hoen ố thanh danh của gia đình, dòng họ, và theo giáo lý nhà Phật, khi mạng chung dễ rơi vào các cảnh giới khổ đau.

Vì thấy rõ những hệ lụy ấy, Đức Phật khuyên người học đạo phải biết dè dặt trong sự giao du, không để mình bị cuốn vào ảnh hưởng của kẻ ác. Xa lánh ở đây không phải bằng tâm khinh miệt hay oán ghét, mà bằng sự tỉnh thức và tự bảo hộ. Khi không thân cận với kẻ ác, con người có điều kiện nuôi dưỡng giới, định và tuệ, đi trên con đường chánh đạo, giữ được mạch lợi ích từ quá khứ đến hiện tại và tương lai. Lịch sử đã cho thấy, chỉ vì thân cận kẻ xấu mà vua A Xà Thế đánh mất duyên lành nhiều đời, phạm trọng tội, tự đóng cửa giải thoát của chính mình.

Người biết tránh xa kẻ ác sẽ sống trong thiện pháp, được bậc trí thức quý trọng, được xã hội tin cậy, và quan trọng hơn hết là tâm hồn được an ổn. Không bị lôi kéo vào đường tội lỗi, người ấy gieo trồng những nhân lành cho hiện tại và mai sau, hướng đến đời sống an vui và cao thượng. Chính trong sự lựa chọn bạn lành, xa bạn dữ ấy, con đường tu học và hạnh phúc mới có thể nở hoa bền vững. Từ đây, những câu chuyện trong Túc Sanh Truyện càng trở nên sinh động như những tấm gương nhắc nhở, để mỗi người tự soi lại mình và thận trọng trong từng bước đi giữa cuộc đời nhiều duyên lành nhưng cũng lắm cạm bẫy.

Thuở xưa, trên một ngọn đồi gần rừng Tuyết Lãnh, có một ổ két với hai con chim non vừa mới tập bay. Một cơn bão lớn bất ngờ ập đến, gió cuốn mịt mù, khiến hai con két lạc mất nhau, mỗi con trôi dạt về một phương trời khác biệt. Một con rơi vào nơi cư ngụ thanh vắng của các vị đạo sĩ, ngày ngày nghe tiếng kinh kệ, sống giữa nếp sinh hoạt hiền hòa. Con còn lại lại rơi vào một ngôi làng của bọn cướp, sớm tối chứng kiến cảnh hung bạo, cướp bóc và mưu hại lẫn nhau. Cả hai con đều được nuôi dưỡng chu đáo, nhưng môi trường sống và những gì chúng tiếp xúc mỗi ngày đã âm thầm uốn nắn tâm tính của chúng theo hai hướng trái ngược.

Một hôm, đức vua xứ Pañcala đi săn trong rừng sâu, vì mải đuổi theo thú mà lạc đường. Mệt mỏi, ngài dừng chân nghỉ trưa dưới một gốc cây bên bờ suối, gần nơi ở của bọn cướp. Con két trong làng cướp trông thấy người lạ, lại thấy y phục vàng ngọc sáng chói, liền cất tiếng gọi đồng bọn, xúi giục đến giết người để cướp của. Nghe những lời ấy, đức vua kinh hãi, vội vã bỏ chạy trong hoảng loạn, lòng đầy bất an.

Chạy một hồi, ngài lại lạc vào khu rừng tĩnh mịch, nơi các đạo sĩ đang an cư tu tập. Tại đây, con két của đạo sĩ trông thấy đức vua thì cất tiếng hiền hòa, mời ngài vào nghỉ ngơi, an ủi rằng đây là chốn lành, không có gì đáng sợ. Giữa không gian thanh tịnh ấy, nỗi sợ trong lòng nhà vua dần tan biến, thay vào đó là cảm giác an ổn lạ thường.

Đức vua chợt ngẫm nghĩ: cũng cùng một loài két, cùng được nuôi dưỡng, nhưng chỉ vì sống gần ai, nghe lời ai, mà một con thì hung ác, một con lại hiền lương. Từ câu chuyện giản dị ấy, ngài nghiệm ra một kinh nghiệm sâu sắc của đời sống: loài chim thú còn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của môi trường thiện hay ác, huống chi là con người. Nếu thân cận với điều lành, nghe lời hiền trí, tâm sẽ dần trở nên trong sáng; còn nếu sống giữa cái ác, để tai mắt và tâm ý thấm nhiễm điều xấu, thì khó tránh khỏi bị cuốn theo. Vì vậy, biết chọn môi trường sống, chọn bạn mà chơi, chính là biết gìn giữ tương lai và hướng đi của đời mình.

Chuyện Cây Xoài là một ẩn dụ sâu sắc khép lại bài học về ảnh hưởng của thiện và ác trong đời sống con người. Câu chuyện bắt đầu từ một duyên lành rất nhỏ: chỉ một trái xoài chín trôi theo dòng nước mà đức vua Dadhavāhana tình cờ được nếm. Nhờ hương vị thơm ngon ấy, nhà vua khởi tâm trân quý, đem hạt xoài gieo trồng trong thượng uyển, lại còn chăm sóc hết sức cẩn trọng, tưới bằng sữa tươi. Ba năm sau, cây xoài kết trái ngọt lành, trở thành niềm tự hào của nhà vua. Nhưng ngay từ lúc muốn khoe giống xoài quý ấy với các nước lân bang, tâm niệm ích kỷ và toan tính đã manh nha: vua cho đâm hỏng mầm hạt trước khi biếu, để người khác không thể trồng được. Chính từ ác ý kín đáo ấy, mầm họa đã âm thầm sinh khởi.

Một vị vua lân bang nhận ra sự gian trá, liền dùng kế trả đũa bằng cách cho người trà trộn vào làm vườn. Người làm vườn ấy không phá hoại ngay, mà dùng cách tinh vi hơn: trồng dây thần thông và cây sầu đâu cạnh gốc xoài. Rễ quấn rễ, nhành giao nhành, những thứ đắng chát ấy âm thầm sống chung với cây xoài. Bề ngoài, cây xoài vẫn xanh tốt, nhưng đến khi kết trái, vị ngọt xưa kia đã mất, thay vào đó là mùi hôi và vị đắng. Đức vua lấy làm kinh ngạc, và chính vị quốc sư đã chỉ ra căn nguyên: không phải cây xoài tự nhiên đổi tánh, mà vì nó sống chung, bị chi phối bởi những loài cây độc hại.

Câu chuyện dừng lại ở hình ảnh ấy nhưng dư âm của nó lan rất xa. Một cây xoài vô tri, không có ý thức lựa chọn, mà còn bị ảnh hưởng bởi môi trường xung quanh, huống chi là con người – một sinh thể có cảm xúc, tư tưởng và dễ bị tác động bởi lời nói, thói quen, và lối sống của những người bên cạnh. Gần điều lành, tâm ta dần lắng dịu; gần điều ác, tâm ta dễ nhiễm độc lúc nào không hay. Cái nguy hiểm của kẻ xấu không phải lúc nào cũng lộ liễu, mà thường giống như dây thần thông hay cây sầu đâu: ban đầu tưởng vô hại, nhưng lâu ngày làm biến chất cả gốc rễ thiện lành.

Vì vậy, hạnh phúc trong đời không chỉ nằm ở việc có gì, đạt được gì, mà trước hết là biết ở với ai và tránh xa ai. Biết thương mình là dám nói không với những mối quan hệ kéo ta về phía tối, dù vì nể nang, sợ mất lòng hay sợ bị chê cười. Như cây xoài muốn giữ vị ngọt thì phải tách khỏi giống đắng, con người muốn giữ an vui cũng phải tránh xa kẻ xấu ác. Đó là bài học dạy đời giản dị mà sâu xa là hạnh phúc bắt đầu từ sự tỉnh thức trong chọn lựa môi trường sống và người đồng hành trên đường đời.   *-./.

NHƯ NINH NGUYỄN HỒNG DŨNG

VVM.10.02.2026.