VINCENT VAN GOGH

1.

Ngày 20/5/1890, Van Gogh đến Auvers-sur-Oise.

Thoạt tiên ông cư ngụ trong quán trọ của ông Arthur Gusatve Ravoux, rồi sau đó đặt mình dưới sự chăm sóc của bác sĩ Gachet. Thái độ thân mật cộng với lòng hâm mộ nghệ thuật của bác sĩ đã làm cho Van Gogh cảm nghe thoải mái. Bác sĩ Gachet tỏ ra thẩm thấu được các bức tranh Van Gogh. Điều này dễ hiểu, bởi vì theo bác sĩ, tác phẩm Van Gogh đồng nghĩa với thiên nhiên, một môn học mà ông từng nghiên cứu say mê.

Bác sĩ có thói quen mỗi tuần vài lần đều mời Van Gogh dùng cơm tối. Dù rằng bác sĩ uống rượu rất ít nhưng luôn luôn trên bàn ăn đều có hai loại ly, cái nhỏ để uống Bordeaux, cái lớn để uống Burgundy. Những nghi thức ruờm rà này chỉ để tỏ lòng tôn trọng đối với vị khách.

Van Gogh không ưa sự xa xỉ trong các bữa ăn tối của bác sĩ. Có lần ông bảo thẳng rằng thay vì tiếp đãi ông hoang phí như thế, bác sĩ nên để dành tiền vào việc mua vài cái khung lộng các bức tranh tuyệt diệu của Pissarro –lúc ấy đang dựng lăn lóc trong xó phòng—trang trọng treo lên thì hơn!

Dù vậy, tại Auvers, một thời kỳ sáng tạo mãnh liệt lại mở ra trong sự nghiệp Van Gogh. Tại đây, hơn bất cứ giai đoạn nào từ trước, Van Gogh hiện diện như một người nghệ sĩ tự tin và vui vẻ, tính khí đã thấy hiện rõ sự hòa đồng xã hội.

Trong hai tháng cuối cùng của một định mệnh bi tráng, sức sáng tạo của nhà nghệ sĩ đã đạt tới độ rất cao, hơn cả thời kỳ ở Nuenen. Chỉ trong 69 ngày mà Van Gogh vẽ ra được hơn 80 bức sơn dầu, trung bình mỗi ngày hơn một bức. Ông say sưa không ngớt với màu sắc, sơn cọ, và lần lượt cho chào đời những bức tranh mang giá trị vĩnh cữu.

Ông vẽ độ 30 bức chân dung của bác sĩ Gachet; cô con gái bác sĩ –Marguerite Gachet—và những người trong tỉnh Auvers-sur-Oise. Vẽ bờ sông Oise; cánh đồng lúa mì vàng ối; đất đai vùng Auvers trong cơn mưa. Ông vẽ ngôi giáo đường hiu quạnh; người đàn bà nhà quê trẻ tuổi; các mái nhà; các túp lều; cánh đồng lúa dưới bầu trời đầy mây giăng phủ; những bước chân trên con đường làng; những nông trại; khu rừng nhỏ; ngôi nhà của cha Pilon. v.v. Đối với các thanh thiếu niên và những trẻ em, biểu tượng cho đời sống lạc quan, hạnh phúc, Van Gogh thấy thích thú hơn bao giờ.

*/ Bức “Chàng Tuổi Trẻ Với Cánh Hoa Bắp” (sơn dầu, 39x30.5cm) diễn tả một thanh niên tóc tai bờm xờm, ngậm cánh hoa bắp ngang miệng với nụ cười rộng mở, rõ ràng cho thấy là không một bức tự họa chân dung nào của Van Gogh có thể đối xứng được với nét khoái hoạt của người thanh niên trong bức tranh.

Không có dấu hiệu gì cho thấy sự chán nản, tuyệt vọng hay một linh cảm về cái chết bất ngờ thời gian hai tháng cuối cùng ở Auvers. Cũng không có bức nào dịu xuống trên cường độ màu sắc, dù rằng trước kia ông đã phát biểu ý định trở về với cái dĩa màu nhẹ nhàng của lối vẽ khi còn ở miền bắc. Phẩm chất của giai đoạn cuối cùng này thì không đều nhau. Thỉnh thoảng cây cọ ông trở nên rối loạn, vượt ra ngoài thể thức và đượm nhiều tính chất thất thường tùy hứng.

*/ Các nhân dáng và vật thể thỉnh thoảng nổi lên cuồn cuộn như biển cả và di động với nét run run sền sệt như thể tay cọ họa sĩ đang bị ảnh hưởng bởi một cơn gió tạt qua lúc ấy –(ví dụ bức “Ngôi Nhà Thờ Auvers”, tháng 6/1890, sơn dầu, 94x75.4cm; “Chân Dung Bác Sĩ Gachet”, tháng 6/1890, 68x57cm).

*/ Ông tìm kiếm các chủ đề thích hợp trong những cấu trúc thân thuộc như bức tuyệt diệu “Phong Cảnh Với Xe Ngựa Và Xe Lửa” (6/1890, sơn dầu, 72x90cm) được vẽ giống như bức “Cánh Đồng La Crau” trước kia (tháng 4/1889) với cái nhìn có tầm rộng của các cánh đồng nhỏ đang gặt hái.

*/ Bức “Những Con Quạ Trên Đồng Cỏ” (7/1890, sơn dầu, 50.5 x 100.5 cm) được vẽ trên tấm canvas dài, mỏng, phô bày khoảng không gian rộng lớn của vùng đồng cỏ Auvers với viễn cảnh trống trơn không có hình ảnh con người mà nền đất và những con quạ đen trên khung vải gợi nên điềm gở, là một sáng kiến mới và không được kể là có liên hệ với sự tự tử tuyệt vọng về sau của Van Gogh.

Đó là tất cả kết quả sáng tạo mãnh liệt được phô bày lần cuối trong cuộc đời bi tráng của nhà nghệ sĩ lớn.

Trong một lá thư gửi đi từ Auvers, Van Gogh viết cho Théo rằng: “Anh sẽ trả lại tiền cho em, hoặc là trả lại em linh hồn của chính anh.”

2.

Ngày 8/6/1890, Théo cùng vợ con từ Paris đến Auvers-sur-Oise thăm anh. Đó cũng chính là một trong những ngày hạnh phúc hiếm hoi của Van Gogh. Auvers, một vùng nhỏ mang tính chất êm đềm giống như Arles, nhưng cũng không xa bao nhiêu với sự nhộn nhịp của Paris, (gợi được ý niệm gần gũi Théo) là nơi chốn lý tưởng mà Van Gogh cảm nhận rằng có thể xoa dịu giùm ông những nỗi đảo điên trong nội tâm sâu kín. Ông bắt đầu nghĩ đến sự định cư tại đây.

3.

Thời gian này, Théo thường xuyên bị rơi vào những cơn khủng hoảng tài chánh. Sự trở về Paris của ông anh đã góp phần thêm vào nhiều mối lo nghĩ hiện tại của Théo. Trong lá thư gửi một người bạn, Théo đã viết: “Tôi làm việc cật lực suốt cả ngày dài vậy mà vẫn không thể giữ cho vợ tôi khỏi lo lắng về tiền bạc…” Những người điều hành công ty Boussdod & Valadon nhận định về Théo như một người thất bại trong thương trường. Théo bắt đầu có tư tưởng di cư sang nước Mỹ.

Hẳn nhiên, những ý nghĩ của em, Van Gogh cũng nhận ra. Khi thấy Théo chậm trễ trong việc trả tiền nhà trọ cho ông, đồng thời hủy bỏ chuyến du lịch mùa hè sang Hòa Lan thăm gia đình Jo, Van Gogh bắt đầu cảm biết rõ ràng cái gánh nặng tài chánh mà bấy lâu đôi vai Théo đã đưa ra gánh đỡ. Trên những buồn bã của em, Van Gogh tự thấy có trách nhiệm với người mà ông yêu thương nhất, nhưng không biết làm gì để chia xẻ ngoại trừ những lời khuyên Théo nên đưa cả gia đình rời bỏ Paris mà về sống ở Auvers.

Thời gian này, những lá thư ông gửi Théo chỉ toàn mang một luận điệu: “Anh sợ rằng chính anh đã là nguyên nhân cho mọi nỗi đau khổ của em…” và đâm nghĩ ngợi nhiều đến một hành động có thể giúp Théo, cũng như chính ông sẽ được đền bù. Cái giá danh vọng phải được trả bằng cái chết, dù chỉ là cái chết của một thân xác con người mang tên Vincent Van Gogh. Trên một nghĩa khác, Van Gogh muốn rằng cái chết đó cũng là cách diễn tả nỗi ao ước được làm việc chung với em trai.

Dù sao, cũng khó thể phủ nhận rằng sự tự tử của Van Gogh đã nẩy sinh từ tư tưởng “không muốn tạo thêm gánh nặng cho em”, bởi vì điều ấy rõ ràng đã xảy ra đúng vào thời điểm nguy ngập tài chánh của gia đình Théo.

Đặc biệt kể từ tháng Hai 1890, Van Gogh không bị trở bệnh lần nào và trong cơ thể cũng không đưa ra biến chứng nào báo hiệu cho một lần lên cơn kế tiếp, như trước kia.

XXII
(7/1890, Auvers-sur-Oise)

1.

Khi người ta trang trí tòa thị sảnh thành phố để chuẩn bị mừng ngày lễ độc lập 14/7, Van Gogh vẽ bức “Tòa Thị Sảnh Auvers Trong Ngày 14/7/1890” (sơn dầu, 72x 93cm) với những lá cờ màu xanh da trời, trắng và đỏ, cùng những dãy đèn lồng đầy màu sắc treo tòn teng bởi những sợi giây dài thậm thượt. Có chút gì của Monet và Pissarro trong ấy. Nền bức tranh được phân ra bởi những đường cọ nhỏ thẳng hàng đều đặn. Không bức nào trước đó của Van Gogh lại có cái vẻ cân xứng với nhau như vậy.

Ngày 24/7/1890, lần đầu tiên được cho phép nhìn thấy bức tranh, bác sĩ Gachet kêu lên rằng nếu bất cứ ai nhìn vào đó, sẽ không cưỡng được cái ý muốn hát lên bài ca Marseillaise huy hoàng để vinh danh cái hiệu lực mạnh mẽ mà bức tranh đã tạo ra cho họ. Ông quả quyết rằng nó phải được treo ở bảo tàng viện Louvre, hoặc hơn nữa, trong đền Panthéon, mới xứng đáng với giá trị của nó. Và tuyên bố, tác phẩm của Van Gogh có địa vị rất cao so với những tác phẩm của Camille Pissarro. Van Gogh không trả lời.

Ngày 25/7/1890 hôm sau, họa sĩ quay lại nhà ông Gachet. Trong câu chuyện, Van Gogh thao thao đề cập đến những “cái nợ” mà con người có bổn phận phải đáp đền cho nghệ sĩ, đặc biệt là những nghệ sĩ lão thành như Pissarro. Có một vẻ gì rất lạ trong cách nói của Van Gogh khi ấy (bác sĩ về sau nhận xét). Van Gogh bày tỏ tiếp: “Dù thế nào chăng nữa, bác sĩ cũng phải có những cái khung cho các bức tranh của Pissarro và luôn cả tranh Cézanne.” Trong giọng điệu họa sĩ, bác sĩ Gachet nhận ra được nỗi nài xin của một đứa trẻ. Ông bèn đối đáp, phân tích vài điều về những trạng thái tình cảm của giới nghệ sĩ mà ông từng có kinh nghiệm quen biết, nhưng cũng hứa sẽ cho mời người thợ mộc đến đóng các tấm khung.

Ngày tiếp đó, Van Gogh trở lại, đi thẳng vào phòng khách nhà bác sĩ. Nơi đây, những bức tranh Pissarro vẫn còn nằm im thiểu não trong góc như cũ. Điều này tác động sâu xa tâm hồn nhà nghệ sĩ. Van Gogh nổi giận lẩm bẩm: “Chỉ những kẻ hèn hạ mới cư xử như thế! Camille Pissarro, một người anh lớn của các họa sĩ!” Đôi mắt Van Gogh đỏ rực lên. Ông bác sĩ bé nhỏ không dám nói gì cả. Trước mặt ông không phải một nghệ sĩ, mà là một kẻ sẵn sàng nổi loạn. Khuôn mặt ông căng thẳng. “Bạn ơi!”, ông lắp bắp kêu lên. Van Gogh nhìn chòng chọc vào ông, xong cất tiếng cười khô khan và quay lưng bỏ đi.

Ngày 27/7/1890, Van Gogh mượn khẩu súng lục của một người quen, lấy cớ rằng muốn bắn đàn quạ, rồi đi ra cánh đồng. Tại đây, Van Gogh tựa mình vào một thân cây, giơ súng bắn vào mạn sườn của mình, rồi tự lê lết trở về quán trọ. Đó là ngày Chủ nhật thứ nhì sau ngày lễ độc lập 14/7.

Khi không thấy Van Gogh đến dùng cơm tối, bác sĩ Gachet cho người đi tìm và khám phá rằng Van Gogh đã bắt đầu lạc cả ý thức vì máu ra nhiều quá. Lúc có thể nói được, điều đầu tiên là Van Gogh hỏi về cái ống điếu của mình. Bấy giờ bác sĩ quyết định không mổ lấy viên đạn ra khỏi thân hình Van Gogh để tạm thời cứu vãn mạng sống họa sĩ. Xong, viết một lá thư khẩn cho Théo. Nhưng bởi vì Van Gogh chẳng cho biết địa chỉ thật của Théo, và cũng bởi chính bác sĩ chẳng muốn gây ồn ào dư luận, nên ông đành gửi đến công ty Boussod & Valadon. Vì vậy, cho mãi đến sáng ngày hôm sau, Théo mới nhận được hung tin.

2.

Khi Théo đến Auvers thì Van Gogh đã được đặt nằm yên trên giường, thái độ không tỏ vẻ gì đau đớn. Bác sĩ Gachet xem ra rất hy vọng. Ông không tin một con người đầy nghị lực như Van Gogh lại có thể bị hủy hoại bởi chỉ một vết đạn nhỏ. Riêng Théo thì hốt hoảng ra mặt khi biết được vết thương anh mình quả thật nghiêm trọng. Có vài mạch máu bị soi lủng. Nhưng rồi, mọi phương pháp cứu chữa đều không còn cần thiết trước sự từ chối dứt khoát của Van Gogh. Nhà nghệ sĩ lớn đã quyết định từ giã trần gian.

Khi còn lại một mình với em trai, Van Gogh đã nói lên rất nhiều tâm sự sâu kín mà ông tin rằng ngoài Théo, chẳng ai có thể hiểu:

“Théo, thực sự em muốn gì? Anh sẵn sàng yêu thương tất cả mọi người. Nhưng có phải là điều kỳ dị không khi mà chẳng bất cứ ai trong số anh từng gặp, lại có thể ưa thích được anh? Hẳn em sẽ nghĩ rằng nói như thế có vẻ tự phụ, nhưng thật vậy, không ai ưa anh hết. Luôn cả em, Théo, dù rằng em đã làm tất cả mọi điều tốt cho anh.

Nhưng tại sao em lại tốt với anh như vậy? Em thấy, đó là điều làm cho anh rất khó chịu. Anh biết rõ rằng em ‘muốn’ thương yêu anh và có lẽ kể từ ngày mai anh chết đi, em sẽ còn thương yêu anh nhiều hơn, nhiều đến nỗi điều ấy có thể giết em chết. Nhưng giờ phút nào anh còn sống, anh cũng biết tự trong nội tâm, em vẫn còn đối kháng với anh. Em luôn luôn vui sướng nếu anh quay lưng lại. Anh nhận thấy có điều gì đó làm cho em bị bức rức mỗi khi có anh hiện diện.

Nào, đừng nên chối bỏ sự thật. Anh không hiểu tại sao anh lại không thể tự che giấu sắc diện và những điều thiển cận để làm cho em phải khó chịu bực bội…”

Van Gogh nói nhiều, nhiều lắm những lời sâu kín tận đáy lòng như thể không bao giờ còn cơ hội bày tỏ. Đây là giây phút tốt nhất cho sự cận kề của hai anh em. Mọi nỗi niềm bấy lâu đè nặng theo cái mặc cảm là gánh nặng cho em, được Van Gogh tuôn ra lần cuối với con người ông yêu thương nhất. Cứ vậy, Van Gogh miên man bày tỏ và Théo trang trọng lắng nghe.

Sau cùng, bác sĩ Gachet bước vào bắt buộc Van Gogh phải nằm im tĩnh dưỡng (đến lúc ấy, bác sĩ vẫn tin rằng vết đạn không thể làm cho Van Gogh chết) nhưng Van Gogh trả lời rằng sự chuyện trò với em giúp ông thấy khoẻ hơn. Họa sĩ hỏi thăm về Jo cùng cậu nhỏ Vincent và được biết là cả hai đã trở về Hòa Lan vài ngày trước đó.

Théo vẫn ngồi lại trong phòng, chờ đợi và hy vọng sự tiến triển khá hơn cho bệnh trạng Van Gogh. Nhà nghệ sĩ bèn nhờ em trai viết cho Gauguin ít chữ, luôn cả cho chàng họa sĩ trẻ Bernard. Bởi vì Gauguin thích một trong những bức “Các Cô Gái Vùng Arles”, và Bernard thích bức “Hoa Mặt Trời” nên Van Gogh dặn dò em phải trao lại hai bức ấy cho hai người bạn.

Để Van Gogh có thể tĩnh dưỡng chút ít, Théo bỏ đi ra ngoài một tiếng đồng hồ. Khi ấy trời rất tối. Théo đứng nơi hành lang nhà trọ, lắng nghe qua các cành cây, tiếng gió buồn rít lên những âm thanh lạnh lẽo. Có một lần Théo ngã xuống trên sàn gạch vì quá mệt, và cứ vậy mà quỳ trên hai gối với nỗi thương tâm tràn ngập trái tim.

Khi quay trở lại phòng Van Gogh, Théo thắp đèn sáng hơn theo lời nài xin của anh. Nét sơn trên những bức tranh mới nhất vẽ cánh đồng gần Auvers còn quá mỏng, nhưng các đường cọ cho con đường làng xem ra dầy đặc. “Khu Vườn Dưỡng Trí Viện”, “Ru Con”, những bức “Hoa Mặt Trời”, cánh đồng vùng Arles, những cô gái xứ Arles, bức chân dung Van Gogh với cái tai bị cắt… những tác phẩm giống như các chàng trai khoẻ mạnh trước cảnh sắc uy nghi của vũ trụ.

Théo dựng chúng sát tường, lùi lại, xem xét từng bức một cách cẩn thận. Xong, cầm cây đèn, ông quỳ xuống trên sàn nhà để có thể nhìn cho chính xác hơn. Các tác phẩm này, Théo đã biết. Một lần đến Arles, ông được nhìn thấy chúng tại căn nhà màu vàng, nhưng chỉ trong vài phút. Lần khác, cũng trong căn nhà màu vàng, Théo lại ngắm nghía chúng hàng nhiều giờ. Hình như có điều gì bất thường đã xảy ra trên chúng? “Phải chăng trí não mình đã hóa thành rồ dại, hay phải chăng mình đang mơ?” Théo tự hỏi.

Thật, không phải một, mà là tất cả mọi bức tranh được vẽ ra trong thời kỳ ở Arles dường như thay đổi hẳn. Chúng làm đầu óc Théo đảo lộn, giống như người tài xế tồi đột nhiên thắng chiếc xe lại khiến cho những hành khách ngã lăn ngay trên chỗ của họ. Tư tưởng Théo bị chụp nhanh ngay khi tia mắt vừa nhìn đến những màu sắc. Chúng rất mạnh nhưng chẳng chút nào mang tính cách hung bạo.

Một lần nữa, những bức tranh tác động trái tim Théo sâu sắc và đem ông đến gần sát với trái tim của con người đã sáng tạo ra chúng. Hơn bất cứ khi nào trước đó, Théo bỗng dưng cảm nhận và hiểu được rất rõ nghệ thuật Van Gogh. Suốt cuộc đời, tất cả những gì người anh tài hoa điên loạn nhắm vào chỉ là như thế thôi.

Trở lại bên anh, đôi mắt Théo sáng ngời các màu sắc phô bày trong ấy. Hai anh em cùng nhìn vào các tác phẩm và hút thuốc lá. Vẻ xúc động cực độ, Théo hăng say bày tỏ:

“Vincent ạ, Thượng Đế cho anh nhiều hơn là đày đọa anh trên những khốn cùng mà anh đã nhận chịu. Tuy nhiên, ngay cả sự khốn cùng cũng biến thành niềm hạnh phúc của anh trong nghệ thuật. Có những lúc anh đến gần kẻ khác mà chẳng nhận được sự âu yếm nào từ họ, ngay cả với em, anh cũng không tin rằng em thương yêu anh ghê gớm. Nhưng các tác phẩm của anh, chúng chính là những vòng tay ôm ghì anh âu yếm nhất. Đó là ân sủng lớn mà Thượng Đế đã dành cho anh.

Trên con đường định mệnh riêng, có nhiều người bước đi giữa nỗi hân hoan và niềm đau khổ. Cũng có người cứ thơ thẩn suốt mọi nơi trong tâm trạng trống rỗng hay những tiếng thở dài. Những con người ấy cuối cùng rồi cũng xẩy chân trong một xó tối nào, không ai biết đến. Họ càng nhỏ bé hơn trước nữa và cứ thế mà trú ẩn trong sự tầm thường vô dụng.

Nhưng còn anh, qua tác phẩm, anh đã vạch được những luống rãnh vĩnh cữu để dẫn ra cho các thế hệ đi sau biết bao nguồn suối mát. Nỗi thống khổ của anh to lớn bao nhiêu thì cái sức mạnh hoan lạc của những bước chân càng nhiều hơn bấy nhiêu trong cuộc hành trình cô đơn.

Trên mảnh đất mà anh đã dầy công vạch ra những luống rãnh ấy, anh bước đi thênh thang như người thợ gặt gieo hạt giống tốt xuống trên cánh đồng đã nhiều lần cày xới. Miếng bánh mì anh ăn có lẽ là cay đắng. Con người đối xử với anh có lẽ tệ bạc. Và luôn cả Thượng Đế có lẽ cũng đã đổ lên trên anh quá nhiều thử thách. Nhưng còn tác phẩm anh, những công trình sáng tạo bằng tim óc mà anh đã lưu lại đàng sau, sẽ vĩnh cữu in dấu những cái gì khổ đau anh đã trải. Tiếng đập bên trong lồng ngực anh có khi sẽ tắt, nhưng tiếng đập trong các bức tranh của anh mãi mãi không bao giờ ngừng.”

Théo ngưng nói, rời chiếc ghế bên cạnh giường Van Gogh, đến trước các giá vẽ. Van Gogh nhìn theo sau lưng em, vẻ kinh ngạc. Chưa từng bao giờ Théo nói với ông những lời nồng nàn như thế. Théo, con người rất được ông thương quý, và cũng là kẻ nhiều nhất trên đời đã thực sự hiểu biết ông.

Đột nhiên, Théo run rẩy rồi té xuống hẳn trên nền gạch, hai bờ môi phát ra từng tiếng một: “Không bao giờ nữa, anh yêu dấu ạ. Không bao giờ chúng ta còn gần nhau nữa. Ôi lạy Chúa, xin cứu giúp!”

Ông nằm dài trên sàn, đầu tựa sát giường anh.

Nhưng Van Gogh không còn hiểu gì nữa những điều em đang làm hay nói. Có một vầng mây đen đổ ập xuống trên ông.

Khi Théo nhổm dậy bên anh, Van Gogh hồi tỉnh chút ít, nói nhỏ: “Sự đau khổ sẽ không bao giờ chấm dứt.”

Rồi ông thều thào bằng tiếng Hòa Lan: “Zo’o’ heen kan gaan”, ngụ ý rằng muốn được đưa “về nhà”.

Đó là những lời cuối cùng nhà nghệ sĩ vĩ đại đã nói với em trai. Ông chết lúc 1:30 sáng ngày 29/7/1890, cái chết mà ông chủ tâm hành động, có người em yêu thương duy nhất hiện diện cạnh bên.

Théo cứ vậy, ngồi lặng bên xác anh, khuôn mặt tê dại, có ý định chờ sáng rồi mới đi tìm bác sĩ. Nhưng màu sắc trên các bức tranh không đợi cho đến khi bình minh tới. Màu xanh da trời tươi mát, màu trắng tinh khiết, màu đỏ huy hoàng, màu vàng rực rỡ, màu gạch gay gắt, màu lúa non e ấp… rồi màu xanh lá cây ấm áp, màu hồng mơn mởn, màu cam chói lọi, màu son tươi thắm, màu xám dịu dàng, màu đen tuyệt vọng, màu tím buồn bã… tất cả như rộ lên từ những bức tranh, đồng cất cao bài ca tiễn biệt linh hồn con người đã cấu tạo nên chúng.

Căn phòng nhỏ trong quán trọ của ông Arthur Gustave Ravoux ngời sáng khúc hoan ca màu sắc. Nơi đây, nhà nghệ sĩ vĩ đại đã ghi dấu quãng đời mãnh liệt cuối cùng, và cũng nơi đây, ông đã ra đi, để lại vài trong số rất nhiều đứa con tinh thần làm cho tên tuổi ông thiên thu còn sống mãi với thế gian.

Ngày kế tiếp, 30/7/1890, lễ an táng Van Gogh được cử hành tại Auvers-sur-Oise.

Emile Bernard có mặt tại đám tang, đã viết kể cho nhà phê bình G. Albert Aurier hay như sau:

“Ngày thứ Tư 30/7/1890, tôi đến Auvers khoảng 10 giờ sáng. Théo, em trai Van Gogh đã có mặt ở đó với bác sĩ Gachet, luôn cả ‘père’ Tanguy nữa. Quan tài đã đóng nắp. Tôi đến quá trễ nên không được nhìn mặt lần cuối con người mà ba năm trước đây đã giã biệt tôi với tràn trề hy vọng.

Tất cả họa phẩm sau cùng của Van Gogh được treo trên các bức tường, chung quanh quan tài; màu sắc rực rỡ tỏa ra như một vùng hào quang bao lấy con người đã đem cho chúng sự sống. Một tấm vải toàn trắng phủ kín linh cữu, trên đặt rất nhiều hoa hướng dương mà Van Gogh vô cùng yêu thích. Rất đông quan khách tham dự đám tang, đa số là nghệ sĩ, phần còn lại là láng giềng của Van Gogh, những người gặp ông vỏn vẹn một hay hai lần nhưng rất yêu mến ông vì sự tử tế tốt bụng của ông.

Lúc ba giờ chiều, quan tài được khiêng ra xe tang bởi những người bạn. Một vài kẻ có mặt đã khóc. Théo Van Gogh, người hết lòng yêu thương tôn kính và giúp đỡ anh trong những phấn đấu nghệ thuật cũng như sự độc lập của Hội Họa, không ngừng thổn thức và rồi gục xuống bên huyệt mộ.

Ngày hôm ấy, rõ ràng là Van Gogh đã được dành cho quá nhiều cảm mến đến không ai có thể nghĩ rằng trong đời ông chưa từng được hạnh phúc. Bác sĩ Gachet cố gắng trình bày những đặc điểm của Van Gogh, nhưng chính bác sĩ cũng đang khóc nức nở, thành ra chỉ có thể nói lắp bắp những lời vĩnh biệt không rõ ràng với người quá cố. Bác sĩ nhắc lại mục đích cao cả cùng các thành quả trong đời Van Gogh. Ông cũng nói đến cảm tình rất lớn dành cho người bạn cũ dù rằng chỉ mới gặp nhau thời gian ngắn. ‘Van Gogh là người thành thật và là một nghệ sĩ vĩ đại’, bác sĩ nói. ‘Cuộc đời ông chỉ bị chiếm hữu bởi hai điều: lòng nhân ái và nghệ thuật. Nghệ thuật có ý nghĩa đối với Van Gogh hơn tất cả mọi thứ trên đời và tên tuổi ông sẽ sống mãi vì nó.’

Sau đó, chúng tôi từ giã nhau.”

Dịp này, Bernard cũng ghi lại một cái nhìn riêng ông vào năm 1893 qua bức tranh “Đám Tang Vincent Van Gogh Tại Auvers” (sơn dầu, 73x93cm). Trong số tất cả những nghệ sĩ Van Gogh từng giao thiệp, Bernard là người thân nhất với ông.

XXIII
(8/1890 – 1/1891)

Tháng 8–9/1890, được Bernard giúp sức, Théo đã tổ chức một cuộc triển lãm các tác phẩm Van Gogh trong căn nhà của Théo ở khu Montmartre, Paris. Đúng như sự dự đoán của họa sĩ trước khi tự sát, danh tiếng ông bắt đầu nổi lên. Tuy nhiên, người mà Van Gogh nhắm vào để trao tặng cho thì lại không bao giờ thừa hưởng được cái kết quả đem lại từ sự tự sát bi thương ấy: Hai tháng sau cái chết của anh, Théo bắt đầu bị lâm vào chứng cuồng trí và không thể nào hồi phục. Ông được đưa về Hòa Lan. “Sự đau đớn theo anh Vincent sẽ còn lưu lại mãi trong tâm hồn con”, Théo đã nói với mẹ như thế.

Sáu tháng, sau khi Van Gogh qua đời, ngày 25/1/1891 ở Utrecht, Hòa Lan, đến lượt Théo gục ngã. Quan tài Théo được đưa đến Auvers-sur-Oise, chôn cạnh nấm mồ Van Gogh trong nghĩa trang của ngôi nhà thờ nhỏ ở Auvers.

Sự liên hệ đặc biệt khác thường giữa hai anh em Vincent và Théodoré Van Gogh đã được nhìn rõ khi còn sống, nay lại càng chứng minh mật thiết hơn trong giấc ngủ ngàn thu.

(Viết xong ngày 9/10/1992, đúng sinh nhật lần thứ 5 của Âu Cơ). Sửa chữa lại ngày Mar. 2/2009.
[]

Tài Liệu Tham Khảo:
“La vie de Van Gogh”, (H. Perruchot) (Editions Hachette, 1955).
“Vincent van Gogh”. (Clarke & Sherwell) (Phaidon Press Edition. 1941)
“Van Gogh, a self-Portrait.” (W.H. Auden.) (E.P. Dutton & Co., Inc. New York. 1963)
“Vincent van Gogh”. (J.Meier-Graefe) (Editions Albin Michel, 1964).
“Qui était Van Gogh?” J. Lemayrie. (Skira Genève, 1968)
[]

TRẦN THỊ BÔNG GIẤY

VVM.08.12.2025.