VINCENT VAN GOGH

XVI
(Cuối 10/1888 – Cuối 12/1888)
(Bệnh viện Hôtel Dieu lần thứ nhất)

1.

Do bởi sự cô đơn và nỗi ao ước muốn được làm việc với những nghệ sĩ khác trong tâm hồn Van Gogh mà Théo đã đưa ra một kế hoạch rằng, Gauguin (1848-1903), không có đồng xu dính túi trong Pont-Aven và chẳng có gì để hy vọng trong mùa đông, sẽ chia cuộc sống chung với Van Gogh trong căn nhà ở Arles bằng cách hằng tháng đổi lại cho Théo một bức tranh. Phần Gauguin, một cách nhạo báng, đã chấp nhận điều kiện Théo đưa ra như một giải pháp ngắn hạn cho đến khi có đủ tiền trong túi, ông sẽ trở lại vùng Martinique. Vì vậy mà ông trì hoãn sự đến Arles cho mãi đến ngày 23/10/1888 mới tìm đến Arles trong một tình cảnh hoàn toàn nghèo khổ.

Riêng Van Gogh thì lại trải qua trạng thái vừa lo lắng vừa khích động, tin tưởng rằng sự hiện hữu của Gauguin sẽ giúp ông bài trí được một “Phòng Tranh Của Miền Nam” –theo kiểu một khu đặc biệt của họa sĩ mà các nghệ sĩ tại Barbizon hay Pont-Aven đã làm. Từ tháng 8/1888 trở đi, Van Gogh mua sắm bàn ghế, dùng màu vàng để sơn quét căn nhà, và trang hoàng phòng vẽ bằng một bức tĩnh vật đồ sộ tựa đề “Mười Bốn Hoa Hướng Dương”, (sơn dầu, 93x73cm), mỗi hoa có 12 hay 14 cánh.

Trong tháng 9/1888, ông tập trung đề tài trên những phong cảnh của tỉnh Arles. Khi ấy, chính quyền đang cho gắn hệ thống ống dẫn khí đốt trong thành phố, kéo dài từ ga xe lửa dọc về hướng căn nhà mới của Van Gogh. Lợi dụng cơ hội này, họa sĩ xin trả 25 quan để có được hai đường ống trong nhà, một ở bếp và một trong phòng vẽ, mục đích để tạo thoải mái cho Gauguin.

Chủ đề về ngọn đèn khí đốt chế ngự một nhóm nhỏ các bức vẽ tháng Chín của ông. Chéo ngang con đường bắc từ nhà Van Gogh là một quán café mở cửa suốt đêm. Bức sơn dầu “Quán Café Đêm” (70x89cm) trình bày quang cảnh bên trong quán, được vẽ ra trong tháng 9/1888, với một ngọn đèn hình cầu bằng khí đốt treo ở giữa ba ngọn khác tỏa ra luồng sáng màu xanh lá cây nhợt nhạt trên cái bàn phủ khăn trắng của người chủ và những bàn bằng đá hoa cương có những thủy thủ đang ngồi cúi đầu lúc đêm khuya. Màu xanh lá cây gay gắt tương phản với màu đỏ tươi, nổi bật dưới những nét cọ của họa sĩ như hàm ý nghĩa gợi lên “những đam mê kinh khủng của con người” và để đem lại cảm tưởng của một nơi chốn mà người ta có thể đánh mất tâm hồn mình.

Diễn đạt một cách nhẹ nhàng hơn, trong bức sơn dầu “Café Terrace, Arles Về Đêm” (81x64.5 cm) vẽ một quán café thanh nhã ở trung tâm thành phố trong khu Place du Forum, sự đối lập giữa ánh sáng thiên nhiên và ánh sáng nhân tạo được Van Gogh khảo sát tỉ mỉ –ánh sáng ngọn đèn khí đốt chiếu ngời trên những cái bàn trải khăn, tương phản với bầu trời xanh đậm đầy những ngôi sao hình quả trứng.

Dù rằng quán café này có thể thật, giống như Van Gogh đã vẽ nó, thì cái cấu trúc và cách nhìn của họa sĩ qua bức tranh cũng chỉ là những trích dẫn trực tiếp từ bức vẽ cửa hàng bán thịt có che màn và ngọn đèn khí đốt trên Đại lộ Clichy của họa sĩ đương thời Louis Anquentin.

Ngọn đèn dầu khí là biểu tượng cho tính chất hiện đại của dân Paris thời đó. Nó gợi Van Gogh nhớ tới những đề tài thuộc thủ đô, giống như bức vẽ về những cái thùng đựng khí trên đại lộ Clichy của Signac và bức “Parade” vẽ cái đèn khí đốt của Seurat mà Van Gogh đã từng được xem trước khi rời Paris.

Đầu tháng 10/1888, Van Gogh thực hiện bức sơn dầu ưng ý nhất của ông, “Phòng Ngủ Của Van Gogh” (72x 90 cm). Cái chăn màu đỏ và những vật dụng đơn giản, “cái màu của một miếng bơ”, được vẽ mà không có một chút xếp đặt hay bóng mờ nào trên đó. Cái sàn dốc nghiêng về phía sau và những khoảng cách hình cái hộp mang rõ ràng đặc tính Âu Châu phối hợp với tính đơn giản của phương Đông.

Được vẽ ra trong nỗi chờ mong sự xuất hiện của Gauguin, bức tranh có dụng ý ước mong sự bình an, ngơi nghỉ, giấc ngủ và sự yên bình.

2.

Gauguin, một nghệ sĩ đáng chú ý và cũng là người bạn ngoại hạng của Van Gogh, đến Ales ngày 23/10/1888 trong tình cảnh khó khăn nghèo khổ. Hai họa sĩ trở nên tri kỷ và cùng thảo luận rất nhiều về hội họa.

Sự có mặt của Gauguin rõ ràng đã tạo ra phần nào sự thay đổi trong lối vẽ của Van Gogh. Để làm cho phù hợp với ý niệm của phái Cloissonist, lúc bấy giờ trong tranh Van Gogh cho thấy đã có một sự khảo sát tỉ mỉ về những giá trị thuộc không gian và màu sắc cùng với sự tăng cường công dụng của những đường viền màu đen mạnh mẽ và sự sắp xếp một lớp sơn mỏng mịn trên nền canvas.

*/ Bức “Les Alyscamps” vẽ vào tháng 11/1888 (sơn dầu, 73x92cm) diễn tả những người đi tản bộ trên một đại lộ ở Arles được nhìn từ cao xuyên qua những cây bạch dương màu xanh da trời, là một trong những ví dụ rõ rệt nhất của khuynh hướng này. Với sự nắm bắt không gian đột ngột từ những gốc cây cận cảnh tới cái phông toàn bộ hợp nhất, họa sĩ đã phá vỡ luật xa gần trong truyền thống hội họa Âu châu mà ngay từ chính trong 6 bức phong cảnh đã vẽ trước đó, Van Gogh vẫn còn phải chịu ảnh hưởng.

Gauguin cũng khuyến khích Van Gogh vẽ từ các giấc mơ và ký ức hơn là trung thành với sự chính xác của thiên nhiên, điều mà trước kia Gauguin đã từng chỉ trích phái Ấn Tượng.

*/ Bức “Đi Dạo Tại Arles- Ký Ức Về Khu Vườn Ở Etten” (sơn dầu, 73.5 x 92.5cm) được thúc đẩy bởi Gauguin, vẽ một phụ nữ che mạng và một người hầu gái cầm bó hoa bước theo sau, là một biểu tượng tạo hình được nghiên cứu rất kỹ. Cảm nghĩ của con người trong một trạng thái đặc biệt được phô bày qua khuôn mặt và dáng điệu nhân vật. Khác hẳn với cái viễn cảnh rộng lớn của thiên nhiên trong bức “Les Alyscamps” mà trong đó đàn ông và đàn bà di động như những nhân dáng bé nhỏ, thì trên bức tranh này tỏ rõ đặc chất tối tăm ở những cảnh gần như thể nó làm cho Van Gogh đau khổ khi vẽ, bắt ông nhớ lại cái gì đó thân yêu với ông trong dĩ vãng. Những nhân dáng một phần được gợi nên từ ký ức về người mẹ và người chị của ông, và nơi chốn chính là khu vườn của gia đình ở Etten.

Trong sự tương phản cực kỳ với bức “Les Alys- camps”, bề mặt bức “Đi Dạo Tại Arles- Ký Ức Về Khu Vườn Ở Etten” nói trên đã phô bày rất nhiều những cái chấm và những nét cọ ngắn; mang tính Pointillist nhiều nhất kể từ mùa hè 1887 và có lẽ đó cũng là điều khiêu khích Gauguin, khiến cho Gauguin cực kỳ căm ghét Seurat và những nguyên tắc cấu tạo của phái Neo-Impressionist.

(Về sau Gauguin có viết một cách tầm thường và sai sự thực về việc Van Gogh hoàn toàn bị bận rộn với phái Neo-Impressionism khi Gauguin đến Arles.)

*/ Bức “Người Gieo Hạt”, (sơn dầu, 32x40cm) vẽ vào cuối tháng 11/1888, lần nữa dựa trên sự tưởng tượng, là một nguyên mẫu rất gần gũi với những quan tâm riêng của Van Gogh. Nhân dáng đậm màu đang gieo hạt, cũng như cái bóng và cội cây ở góc trái bức tranh được cảm hứng từ những bức tranh Nhật Bản. Mặt trời to lớn được vẽ phía trên như một vầng hào quang tỏa ra chung quanh người thợ gặt, làm cho anh ta xuất hiện giống như một vị thánh đang hợp tác trong nhịp điệu của thiên nhiên.

Đó là một trong những bức mô tả ‘cách nhìn trừu tượng’ của họa sĩ bao gồm những phác vẽ riêng biệt, ảnh hưởng bởi –(nhưng không tùy thuộc vào)-- sự quan sát thiên nhiên.

*/ Khi ao ước vẽ một chủ đề về sự khai mở mùa màng trong vùng đồng quê đã được ghi nhận từ mùa hè trước, Van Gogh cũng trở lại với cái chiều sâu không gian và nghiên cứu trước đó của mình. Điển hình là bức “Vườn Nho Đỏ”, (sơn dầu, 75x93cm) có những giàn nho đỏ mùa thu bên dưới một mặt trời đang chói sáng, được vẽ ra trong tháng 11/1888.

Gauguin cũng vẽ một vườn nho; mượn một nhân dáng nữ của tranh Van Gogh nhưng cho cô này đội một cái mũ trùm đầu vùng Breton và thêm những nhân dáng buồn sầu chung quanh, rồi đặt tên tác phẩm là “Nỗi Ðau Khổ Của Con Người”. Trong bức tranh của Gauguin không có sự thích thú trước mùa thu như tranh Van Gogh đã có. Vườn nho của Gauguin gần như chỉ là một cái nền vẽ những nhân dáng con người với những biểu tượng liên hệ tới quả nho, nỗi cay đắng và sự hy sinh.

3.

Mùa đông 1888, cả hai người nghệ sĩ đều làm việc trong nhà. Trên khí chất, họ không hạp ý và thường xuyên cãi nhau về nghệ thuật. Gauguin thích đùa bỡn cùng các người quen. Ông cười châm chọc mỗi khi thấy Van Gogh đối xử đặc biệt với người đưa thư Roulin hoặc chuyện trò bằng giọng dịu dàng tử tế với những nông dân khác. Qua các câu chuyện, giọng điệu kẻ cả và ưa ra lệnh của Gauguin đã dễ dàng làm dậy lên cơn cuồng nộ trong tâm hồn Van Gogh. Tâm lý cả hai đều bệnh hoạn và những cuộc rượu uống với nhau lại càng khiến họ thêm tệ hại.

Viết cho Théo, thoạt đầu Van Gogh giấu diếm về những xung đột với bạn, nhưng vào tháng 12/1888, sự việc trầm trọng vừa đủ cho họa sĩ thừa nhận một sự rạn nứt đã có và Gauguin có thể sẽ bỏ đi. Bấy giờ ông lại kiệt sức, bị khích động một cách khốn khổ thất vọng rằng sau chỉ hai tháng, mọi dự tính của ông đã tan rã.

Ngày 16/12/1888, cả hai rủ nhau đến nhà chứa Mai- son de Tolérance, No. 1 của “Madame” Chose, nơi mà trong quá khứ, đã từng vài lần họ đến đó để vẽ.

Van Gogh được các cô gái ở đây đặt cho cái tên thân mật là “Fou-roux” và Gauguin là “Montezuma”. Các cô gái la lên vui mừng khi gặp họ, chạy xổ đến cạnh bên, ôm ghì và hôn lên má họ. Van Gogh cười thích thú trước quang cảnh có tính chất êm đềm gia đình ấy. Một cô gái có mái tóc màu hung đỏ tên Rachel, hỏi xin Van Gogh năm quan. Và bởi vì ông không có để cho nên đã hứa sẽ vẽ tặng cô một bức chân dung.

Còn Gauguin, theo như thường lệ, được một đám đông vây quanh. Ông là người có nét đẹp mạnh mẽ nhất trong số các đàn ông ở Arles. Tất cả các cô gái ở nhà chứa Maison de Tolérance No. 1 đều ao ước được làm người tình của ông. Ông luôn luôn đem lại cho họ nụ cười, đối xử với họ như thể chính ông là vị hoàng tử trong một xứ sở có những tập tục khắc nghiệt. Ví dụ, trong khi Gauguin kể cho các cô nghe một câu chuyện thì ông nhấc bổng cô gái tên Nanette lên rồi ném xuyên qua cái bàn để giữa phòng, để rơi xuống chiếc ghế dựa bên dưới tấm kính. Cô gái nằm co ro như một gói lớn. Vậy mà kể xong câu chuyện, Gauguin chẳng màng nhìn nhỏi gì đến cô ta!

Không khí ở nhà thổ này quả thật ấm áp thân mật hơn trong căn nhà màu vàng của Van Gogh. Do đó, cả hai nghệ sĩ đều quyết định mừng lễ Giáng Sinh tại đây. Cô gái tóc hung bèn bảo Van Gogh rằng, nếu ông không thể cho cô năm quan thì ít nhất nên tặng cô cái tai của ông để làm quà trong đêm Giáng Sinh sắp tới. Tất cả mọi người đều lăn ra cười. Van Gogh bỗng dưng ôm lấy hai bên thái dương, vẻ run rẩy y hệt một con gấu đang bị đàn sói rừng chụp bắt. Bà chủ nhà chứa phải nhảy vào giải vây cho ông.

Đêm ấy trở về nhà, Van Gogh không thể nào ngủ được. Ông đến gõ cửa phòng Gauguin, nhưng Gauguin say ngủ không hay biết gì cả. Van Gogh đẩy cửa bước vào. Ngọn đèn đường soi sáng khuôn mặt Gauguin với đầy nét mạnh mẽ. Van Gogh cứ vậy mà đứng cạnh giường bạn suốt cả nửa giờ.

Ngày 17/12/1888 hôm sau, Van Gogh không vẽ tranh, không nói năng, cũng chẳng ăn uống gì. Buổi chiều, ngồi với nhau trong quán café Ginoux, sau một hồi rượu uống dữ dội, cả hai bắt đầu tranh luận. Đột nhiên Van Gogh cầm cái ly ném vào đầu bạn. Gauguin tránh kịp, nắm cổ áo Van Gogh tống ra ngoài cửa quán.

Ngày 18/12/1888 kế tiếp, Van Gogh xin bạn tha thứ cho sự việc bữa trước. Gauguin trả lời rằng chẳng hề nghĩ gì đến điều ấy bởi ông đã quen với những đối xử hung bạo như vậy. Tuy nhiên, Gauguin nói thêm, có một mảnh ly bể đã làm đầu ông chảy máu và ông nghĩ, tốt hơn hết là hai người chia tay nhau. Rồi Gauguin ngồi xuống bắt đầu viết cho Théo lá thư, báo rằng mình sẽ trở về Paris sớm; xong tự tay đem bỏ vào thùng. Đó là vài ngày trước lễ Giáng Sinh 1888.

Sáng 19/12/1888, Van Gogh đi đến nhà chứa Maison de Tolérance, No. 1, chuyện trò với Madame Chose để khỏi phải ngăn trở Gauguin trong việc thu xếp hành lý. Cô gái tên Rachel lại thúc hối ông về món quà kỳ dị. Van Gogh vẫn lặng thinh, vẻ đau khổ hiện rõ trên mặt. Cuối cùng, ông kể cho mọi người nghe mọi sự xảy ra giữa ông và Gauguin. Cô gái tên Nanette muốn đi ngay đến căn nhà màu vàng để ngăn cản ý định Gauguin, nhưng không được Madame Chose cho phép. Dù gầy yếu, cũng chẳng đẹp trai, lại không bao giờ kể được những câu chuyện thú vị, nhưng Van Gogh rất được các cô gái ở đây thương mến. Khi thấy ông buồn khổ, hầu như ai cũng muốn làm một điều gì đó để an ủi ông.

Buổi trưa hôm ấy, Van Gogh trở về căn nhà màu vàng, thấy Gauguin ăn diện bảnh bao. Thái độ Gauguin thay đổi hẳn. Ông rủ Van Gogh cùng đi đến Montpellier. Trong suốt chiều tối 19/12/1888, hai người nghệ sĩ chuyện trò với nhau về Delacroix và Bruyas rất tương đắc. Với người khác, một buổi vui như thế không phải là hiếm. Nhưng với Van Gogh, ngày hôm ấy quả thật kỳ dị đến khó thể tưởng tượng. Hai con người có chung một đam mê, một nghề nghiệp, không có nghĩa là cái nhìn cuộc đời lại cùng chung một hướng.

Gauguin, người thích làm khổ kẻ khác đã khiến Van Gogh, một nghệ sĩ sẵn sàng đón nhận nỗi khổ của kẻ khác vào mình, phải quỵ lụy. Gauguin mặc cho Van Gogh nài nỉ hồi lâu. Và thực sự, Van Gogh cũng cảm nhận ra trong chính mình nỗi ao ước khó chống cự là được cúi mình, ngay cả quỳ gối trên mặt đất để xin Gauguin lưu lại Arles.

Gauguin bèn viết một lá thư thứ hai cho Théo, tuyên bố rằng lá thư trước không có giá trị nữa.

Tuy vậy, trong vài ngày kế tiếp, Gauguin từ chối không ngồi ăn cùng bàn với Van Gogh, lấy cớ rằng tư tưởng họ và luôn cả vấn đề vệ sinh khác nhau quá. Rõ ràng là Gauguin đã không quên chuyện cũ.<

Đêm 23/12/1888, đặc biệt trời tối đen như mực, Gauguin một mình bỏ đi xuống phố. Khi đang ngồi ăn tại quán Café Ginoux ở Place Lamartine, Gauguin nghe tiếng gọi tên mình thật vội vã. Ông bèn đi ra ngoài và thấy trong bóng đêm có một người không rõ là ai, trên tay cầm vật gì sáng lóng lánh như một lưỡi dao cạo. Ông bèn gọi to: “Có phải Vincent?” “Vâng, chính tôi!”, người kia trả lời. Rồi Van Gogh quay lưng chạy nhanh về phía căn nhà màu vàng. Với sự thận trọng của một con người từng trải, đêm đó, Gauguin ngủ lại trong quán trọ.

Cũng hôm 23/12/1888 vào lúc nửa khuya, trong khi đang khiêu vũ giữa phòng nhà chứa, cô gái có mái tóc màu hung bỗng nhận được một món quà bọc trong lớp vải dầy từ Monsieur Fou-roux đưa đến. Những miếng vải lần lượt được mở ra. Miếng cuối cùng là một tấm canvas thấm đầy máu. Cô gái la lên. Tất cả mọi người, luôn cả Madame Chose đều chạy đến. Món quà quả kỳ lạ! Một cái lỗ tai thật của con người. Rachel ngã ra bất tỉnh trên sàn nhảy.

Sáng ngày 24/12/1888, sau một giấc ngủ ngon tại nhà trọ, Gauguin trở lại căn nhà màu vàng, nhìn thấy một đám đông đang bao quanh trước ngõ. Có người hỏi ông đã làm gì bạn của mình tối hôm trước? Người khác lại kể với ông rằng Van Gogh đã chết và họ biết ai là người đã giết ông ấy.

Gauguin, với sự bình tĩnh thường nhật, lẳng lặng chen giữa đám đông, bước vào nhà. Tại đây, ông gặp các người cảnh binh, vị bác sĩ và luôn cả người đưa thư Roulin đang vây quanh chiếc giường vấy máu. Van Gogh, quanh đầu quấn miếng băng trắng, có vẻ như đang mê thiếp. Gauguin bình tĩnh trả lời những câu cật vấn của cảnh sát; rồi nói với Roulin là ông có ý định trở về Paris trên chuyến xe lửa tiếp đó vì nghĩ rằng sự hiện diện của ông ở Arles là không cần thiết.

Chỉ Roulin duy nhất ở Arles đã tỏ ra không có thiện cảm với Gauguin.

Théo tìm đến thăm anh ngay ngày hôm ấy. Van Gogh tỉnh dậy, nhận ra em và ngỏ lời xin lỗi tất cả mọi người, đặc biệt là xin lỗi Johanna, cô vợ sắp cưới của Théo vì đã làm hỏng mùa Giáng Sinh lẽ ra rất êm đềm, của họ. Théo trải qua lễ Giáng Sinh cùng anh ở Arles.

Theo sự bàn bạc và quyết định giữa người đưa thư Roulin và Théo, Van Gogh được đưa vào dưỡng trí viện Hôtel Dieu, đặt dưới sự chăm sóc của bác sĩ Félix Ray. Trong khi đó Gauguin biến mất khỏi tỉnh Arles với chẳng một lời từ biệt. Hai người nghệ sĩ không bao giờ còn gặp lại nhau từ đó.

Ngày 26/12/1888, Théo từ biệt anh, trở về Paris.

Biểu tượng thấm thía cho sự tan vỡ tình bạn và nỗi hy vọng của Van Gogh là cặp tranh do chính ông vẽ hai cái ghế, một của riêng ông và một của Gauguin. Cái của ông, tượng trưng cho sự ấm áp gia đình, vẽ vào tháng 12/1888, màu vàng, đơn giản, trên có đặt cái ống điếu của ông và một gói thuốc lá, đối diện mặt sau của cái bếp có một hộp đựng những cây hành đang nẩy mầm (93x73.5cm).

Còn bức “Cái Ghế Của Gauguin” cũng vẽ trong tháng 12/1888 (sơn dầu, 90.5x72cm), tiện nghi thoải mái hơn, kê gần bức tường màu xanh lá cây gay gắt. Ánh sáng được chiếu từ cái đèn treo trần của căn phòng. Có một ngọn nến đặt trên mặt ghế. Sàn nhà lẫn lộn những nét vẽ màu đỏ. Không khí gian phòng xúc động và đầy màu sắc, giống như trong bức “Quán Café Đêm” vẽ vào tháng 9/1888 trước kia. Những quyển sách đặt trên mặt ghế cạnh ngọn nến gợi ra sự đọc sách cô đơn ban đêm, thay thế cho sự làm việc bận rộn trong phòng vẽ và cuộc sống chung đụng xã hội hằng ngày.

Đáng buồn là bức tranh về một đồ vật tượng trưng cho Gauguin đã gợi lên sự mất mát tình bạn lớn lao trong lòng Van Gogh hơn hết.

XVII
(1/1889 – 4/1889)
(Bệnh viện Hôtel Dieu lần thứ hai)

1.

Ngày 7/1/1889, Van Gogh vừa đủ mạnh với cái đầu băng ngang nặng nề, đã được phép rời bệnh viện Hôtel Dieu, quay lại căn nhà màu vàng. Lập tức ngày hôm sau (8/1/1889), ông lại đắm mình trong hội họa. Những bức tranh giúp ông lấp đầy được nỗi trống rỗng tâm tư hơn bất cứ điều gì khác.

Vào tháng 12/1888 trước đó, nhiều bức về hai vợ chồng người đưa thư, kể cả đứa con sơ sinh của họ, thành hình dưới ngọn bút lông của họa sĩ. Tình cảm Van Gogh dành cho hai nhân vật này rất đặc biệt. Bà Roulin không phải là một phụ nữ Paris thanh lịch hoặc có sắc đẹp, nhưng rất được Van Gogh kính trọng và thỉnh thoảng vẫn cùng trò chuyện về các vấn đề thuộc gia đình, xã hội. Bà giúp đỡ tất cả mọi người trong cái cách của bà mặc dù bà rất nghèo và không hề cho ai đồng xu nào. Bà nhìn về đàn ông theo cái nhìn của một bà mẹ đối với đứa trẻ cần sự nương tựa. Gauguin không ưa bà và đã từng gọi bà là “một con quái vật”! Có điều gì đó trưởng giả nơi bà đã làm Gauguin cáu tiết. Nhưng chỉ nhìn vào mắt bà, người ta cũng đủ tìm ra sự dễ chịu.

Dù rằng Van Gogh thường xuyên vẽ hai hay ba bức cùng một đề tài được ưa thích, nhưng sáu bức lớn vẽ Madame Roulin giữa tháng 12/1888 và tháng 2/1889 là một nhóm tranh rất đặc biệt. Bức đầu tiên vẫn còn nằm dở dang trên giá cho đến ngày họa sĩ ngã gục.

*/ Có một bức, “La Berceuse: Madame Augustine Roulin” (sơn dầu, 92x73cm) vẽ trong tháng 1/1889, với một cái nền lộng lẫy được trang trí bằng các hoa cúc trắng, làm nhớ đến cái nền của bức chân dung tự họa của Gauguin mà Gauguin đã tặng cho Van Gogh trong tháng 10/1888, bao gồm cái dáng to lớn mập mạp của bà Roulin ngồi thỏm trong ghế bành (có lẽ là ghế của Gauguin), khuôn mặt phô bày nỗi chịu đựng hơn là thích thú, tay đang nắm một sợi giây nối liền cái nôi. Bức tranh nói lên ý nghĩa mạnh mẽ của sự an toàn và nguồn an ủi, giống như đứa trẻ nằm trong nôi được bảo vệ bởi tình thương bao la của người mẹ, cũng là biểu tượng cho một hạnh phúc êm đềm suốt đời Van Gogh vẫn thèm muốn. Ông nói với Théo rằng, những người đi biển xa nhà mà nếu nhìn thấy một bức tranh như vậy thì sẽ dễ dàng cảm nghe ấm áp và gần gũi với gia đình hơn.

*/ Riêng người đưa thư Joseph Roulin vẫn cùng Van Gogh ngồi trong quán Café de la Gare đến quá nửa đêm, được Van Gogh nhìn như hình ảnh một người nghiện rượu có tinh thần xã hội cao. Joseph Roulin không những chỉ trùng hợp với Van Gogh trên cá chất nào đó, mà còn là cha của các đứa con trong một mái gia đình ấm cúng, hiện thân cho điều mơ ước sâu thẳm nhất trong trái tim họa sĩ.

Ông Roulin đã quan tâm rất nhiều đến người bạn láng giềng, thăm viếng và sát cánh cùng Théo khi Van Gogh nằm bệnh viện bởi những cơn thần kinh điên đảo. Trên cái nghĩa ân tình, với ngọn bút lông kỳ diệu, Van Gogh đã làm bất tử được những người bạn bình dị tốt bụng, biểu tượng cho lòng yêu thương mà suốt cả đời ông vẫn không ngừng dõi theo.

*/ Ngoài ra, bức “Chân Dung Tự Họa Với Cái Tai Được Băng” (sơn dầu, 60x49cm) vẽ ra ngay sau khi rời bệnh viện, nói lên rõ rệt cá chất khổ hạnh của Van Gogh. Cái nền được trang trí bằng bức phong cảnh vẽ các cô vũ nữ Geishas của họa sĩ Nhật, Toyokuni (1780-1850) có thể kể như một khẳng định trong tâm hồn Van Gogh về sự tìm kiếm giá trị thuần mỹ thuật của hội họa Nhật Bản.

2.

Ðầu tháng Giêng 1889, Théo hứa hôn cùng Johanna Bongers, em gái của một bạn đồng nghiệp ở Paris.

Trong khi ấy, Van Gogh là bệnh nhân ngoại trú của bệnh viện Hotel Dieu, đặt dưới quyền coi sóc của bác sĩ Rey. Dù được tận tình chạy chữa chứng hoang tưởng, sức khỏe tốt hơn và cách cư xử trở nên bình thường hơn thì nơi Van Gogh đôi khi cũng còn có những dấu hiệu bất thường, ví dụ như ông vẫn hay la hét hoặc tự nói lảm nhảm một mình giữa công chúng.

Tháng 2/1889, sau một cuộc khủng hoảng trầm trọng với nỗi sợ hãi rằng đang bị kẻ khác đầu độc, lần thứ hai Van Gogh được đưa vào dưỡng trí viện Hotel Dieu từ ngày 7/2 đến 17/2/1889. Tại đây, ông được bác sĩ cùng tất cả nhân viên chăm sóc chu đáo và đối xử rất tử tế. Để cảm ơn lòng tốt của họ, khi vừa được phép vẽ trở lại, Van Gogh đã vẽ những bức chân dung cho họ. Chỉ có điều là họ đã tỏ ra không hiểu được giá trị tân kỳ của lối hội họa mới và một lần bày tỏ rằng phái Ấn Tượng biểu lộ cho một sự điên đảo thật sự. Với những ý nghĩ như vậy, Van Gogh không tỏ ra chút nào thất vọng, nhưng ông nghe nhớ điên cuồng những buổi đàm luận tương đắc cùng Gauguin trong căn nhà màu vàng về hội họa và phái Ấn Tượng. Dẫu với những cá chất trái nghịch, dẫu cho những đổ vỡ xảy ra, Van Gogh vẫn nghĩ đến Gauguin, bởi chỉ Gauguin –hơn cả Théo—là tỏ ra hiểu và ngưỡng mộ sức mạnh trong nghệ thuật Van Gogh.

Chỉ trong vòng mười ngày lưu lại dưỡng trí viện, Van Gogh đã cho ra đời những sáng tác tuyệt mỹ: vài bức chân dung tự họa; khu vườn nhà thương, cảnh vật bên trong các phòng bệnh viện. Tuy vậy, họa sĩ vẫn cảm nghe đau khổ. Nhiều đêm ông không ngủ được, cứ lăn qua trở lại trên giường, mặt úp sâu vào gối.

3.

Sau lần thứ hai rời bệnh viện Hôtel Dieu, trở lại Arles, mọi sự dường như đã đổi khác với Van Gogh. Có rất nhiều cư dân trong vùng xúm lại quanh ông để đặt ra biết bao nhiêu câu hỏi tò mò tọc mạch. Cái tin ông bất thần trở vào bệnh viện lần thứ hai được trải rộng ra với rất nhiều giả thuyết kỳ cục. Bao lâu ông lưu lại đây? Có phải ông rời bệnh viện lần này để chỉ hành động thêm những điều khùng điên khác? Và lần này, cái tai của ai sẽ bị cắt? Một cư dân lại đoan xác rằng lúc nào trong túi Van Gogh cũng có thủ sẵn một con dao! Bà chủ quán Ginoux và hai vợ chồng người đưa thư cố làm dịu sự sợ hãi của cư dân, bảo rằng Van Gogh chỉ là một họa sĩ, không phải kẻ giết người ghê gớm. Riêng ông Salles, vị mục sư trong tỉnh, dẫu cũng nghĩ rằng hội họa Van Gogh là bất thường điên đảo, nhưng vẫn dùng đủ mọi quyền lực riêng để trấn an dư luận trong sự việc Van Gogh. Nhưng chẳng ai nghe cả. Suốt nhiều ngày, các cư dân cứ tụ tập trước căn nhà màu vàng để la lên những tiếng:

“Fou-roux! Fou-roux! Đuổi hắn cút khỏi nơi này đi!”

Một điều tệ hại khác xảy ra cho nhà nghệ sĩ cô đơn chính là sự kiện người đưa thư phải bị đổi đến làm việc tại Marseille. Thỉnh thoảng từ Marseille trở lại Arles, bao giờ ông Roulin cũng đến thăm Van Gogh trước khi về thăm gia đình. Điều chia cách này đã tác động sâu xa trái tim Van Gogh trong một nỗi buồn ghê gớm. Roulin với cái tâm hồn đơn giản đã tỏ ra hiểu dường nào con người điên đảo ấy (dù có thể với những sáng tác của họa sĩ, ông chẳng hiểu chút nào.)

Một buổi sáng đầu xuân 1889, khí trời ấm áp trở lại, Van Gogh cảm nghe sảng khoái trong mình, mở cánh cửa sổ nhìn ra ngoài. Bất thần ông thấy đám đông đứng chờ sẵn từ lúc nào, trên người trang phục những bộ áo quần kỳ dị như trong một buổi hội hóa trang của Thần Chết. Thấy ông, tất cả đồng loạt vỗ tay la lớn: “Fou-roux! Fou-roux! Đuổi hắn cút đi!” Van Gogh gần như muốn té xỉu vì sợ hãi.

Ngày kế tiếp, ông chèn các cửa sổ chặt lại. Đám đông vẫn tụ họp bên ngoài. Van Gogh đi xuống lầu trệt, vào căn phòng Gauguin ở dạo trước để vẽ. Một lũ con nít dùng thang trèo qua rào, vào hẳn bên trong căn nhà màu vàng. Có những cái đầu lấp ló nhô lên ngoài tiền sảnh. Van Gogh cầm một bức họa, rồi hai bức, ba bức… ném vào lũ trẻ. Chúng bèn chụp ngay lấy các sáng tác vĩ đại trùm lên đầu, rồi cứ vậy mà xoay vòng trên nền gạch đỏ như đám yêu tinh đang nhảy múa. Van Gogh phẫn nộ, hét lên một tiếng thật lớn như con thú bị thương gần chết. Tiếng hét của ông nghe bi ai ghê gớm, vang dội ra đến tận ngoài phố xa.

Dữ dội hơn, dựa theo lá đơn của 81 cư dân Arles gửi lên chính quyền sở tại, tố cáo Van Gogh là một người loạn trí cần phải được canh giữ cẩn mật, ngày 26/2/1889, ông Pardieu, thị trưởng Arles, bất chấp sự phản đối của vị mục sư, ra lệnh nhốt Van Gogh lại trong bệnh viện. Không thể liên lạc dễ dàng với Théo, Van Gogh đành chấp nhận sự giam cầm một cách chịu đựng thật đáng ngạc nhiên.

Căn nhà màu vàng từ đây bị chính quyền niêm phong hẳn.

XVIII
(3/1889-4/1889)
(Bệnh viện Hôtel Dieu lần thứ ba)

1.

Mãi ba tuần, sau khi mọi sự đã kết thúc, Théo mới hay được những khổ nạn mà anh mình vừa mới trải. Trong một lá thư, Van Gogh viết kể em nghe tất cả, nhưng chẳng hề tỏ ra chút nào phẫn nộ trên bất cứ ai và điều gì. Cái nuối tiếc lớn của ông là đã bị mất đi quá nhiều thì giờ sáng tác vì những điều xảy ra ngoài ý muốn.

Trong bệnh viện, Van Gogh lại phải đương đầu với những khó khăn mới. Hai lần trước vào đây với tính cách một bệnh nhân riêng, Van Gogh được đối xử đặc biệt. Lần này, ông phải tuân theo những luật lệ nghiêm nhặt của bệnh viện: cấm viết thư, cấm vẽ tranh, cấm hút thuốc. Trên thực tế, bác sĩ Rey chỉ là phần tử của cả một hệ thống rộng lớn. Vì vậy, dẫu với sự quý trọng đặc biệt dành cho Van Gogh, ông cũng phải thi hành mệnh lệnh nghiêm nhặt từ trên đưa ra.

Phần Théo, khi biết được rằng Paul Signac đang làm việc tại vùng Cassis, kế cận Arles, đã nhờ ông đến thăm Van Gogh. Rõ ràng là Van Gogh cần một sự kích thích trí thức. Vì vậy mà vào ngày 23/3/1889, Paul Signac tìm đến bệnh viện Hôtel Dieu. Bác sĩ Rey biểu lộ sự quý mến hai họa sĩ bằng cách ký giấy phép cho Van Gogh được theo Signac đi dạo quanh tỉnh rồi trở về thăm căn nhà màu vàng.

Những bức tranh được vẽ ra năm trước, kể từ khi rời bỏ Paris, bấy giờ vắng chủ, trông u sầu buồn bã trên các bức tường màu trắng. Tuy nhiên, cái hồn phát ra từ những màu sắc huy hoàng của chúng đã làm linh động hẳn căn phòng khiến người khách phương xa sững sờ xúc cảm. Tài năng phi phàm thế này mà đã phải bị đánh đổi bằng một sự đuổi xua tàn nhẫn!

Với Signac thì đó là một cuộc gặp gỡ đáng giá. (Về sau Signac thừa nhận với Théo rằng ông nghĩ là Van Gogh điên dù sức khỏe vẫn bình thường.) Signac bèn đề nghị Van Gogh dọn đến Cassis ở với ông. Van Gogh cười buồn bã, bởi ông biết dẫu cho có là lời chân thành xuất phát từ sự khâm phục của một nghệ sĩ đối với tài năng một nghệ sĩ thì điều ấy cũng khó lòng thực hiện. Ở đâu rồi cũng vẫn sẽ có 81 cư dân ngu xuẩn, như đã từng xảy ra cho ông tại đây.

Cuộc dạo chơi đã khiến Van Gogh kiệt sức. Ông tự nhận thức rằng chứng loạn thần kinh đang bắt đầu tác động mạnh lên trí não ông.

2.

Mùa xuân đến và sự hồi phục sức khỏe khiến Van Gogh lại muốn cầm lên cây cọ. Hai bức phong cảnh tuyệt diệu vẽ ra cùng chủ đề trong tháng 4/1889, trình bày những vườn cây ăn quả đang trổ bông.

*/ Bức thứ nhất, “Cánh Đồng La Crau Với Những Cây Lê Đang Rộ Hoa” (sơn dầu, 65.6x 81.5cm) gợi ý rằng không phải ông chỉ đơn giản trở về với nghệ thuật mà còn giải quyết một cách chín chắn cho chính mình những vấn đề mới trong cách diễn tả bằng hình ảnh. Đó là một bức tranh hội tụ đủ cả tám hàng lớp sự vật theo thứ tự từ dưới lên trên một cách rõ ràng –con đường, dãy hàng rào, vườn cây, cánh đồng, các ngôi nhà, đồi núi, bầu trời và mây- và được làm cho mạnh hơn bởi những nét vẽ ngang một cách vượt trội suốt qua bức tranh từ trái qua phải. Chỉ một vài nét thẳng đứng vẽ hàng rào, thân cây hay góc cạnh căn nhà mới ra khỏi cái nổi bật theo thứ tự hàng ngang này thôi.

*/ Bức “Quang Cảnh Arles” (sơn dầu, 72x92cm) có lẽ cũng vẽ cùng con đường và vườn cây như bức trên nhưng cảnh trí gần cận hơn và rõ ràng là có liên quan đến bức quang cảnh “Les Alyscamps” nhìn suốt qua những cây bạch dương đã vẽ trước kia. Sự cấu tạo đầy sinh lực xác định đặc điểm của những nét cọ trong bức này thì mang ít tính chất Pointillist hơn bức “Cám Đồng La Crau” ở trên.

Hai sáng tác thử nghiệm khác nhau vừa kể đã tái xác nhận với Van Gogh điều rằng ông vẫn có thể vẽ ra bất cứ đề tài nào, như từng đạt được cao điểm sáng tạo ở mùa hè 1888, trước khi có sự xuất hiện của Gauguin.

3.

Sau vài tuần cư ngụ trong bệnh viện Hôtel Dieu, Van Gogh được các bác sĩ chứng nhận rằng dù cho với những hành động bất thường đã xảy ra, ông vẫn không phải là một con người nguy hiểm cho kẻ khác. Vì vậy, họ quyết định cho ông được phép rời bệnh viện, nhưng lại khuyên không nên trở về căn nhà màu vàng nữa.

Mục sư Salles hỏi thăm và được biết bác sĩ Rey có thể nhường hai phòng trong ngôi nhà của ông tại một khu phố yên tĩnh cho Van Gogh mướn với giá 6 quan một tháng. Nhưng, nghĩ đến điều phải bày biện trang hoàng lại tất cả từ đầu trong một nơi chốn mới, Van Gogh cảm nghe vô cùng e ngại. Kể từ khi sự an ổn được gầy dựng trong căn nhà màu vàng đã sụp đổ, ông không còn năng lực và hứng thú để bắt đầu lại bất cứ điều gì khác, ngoại trừ sự sáng tạo nghệ thuật.

Theo lòng tốt, bác sĩ Rey lại tiếp tục đề nghị những giải pháp hữu hiệu khác. Ông cho rằng, với một thần kinh bất thường và thể xác suy yếu, Van Gogh nên lưu lại trong bệnh viện; chỉ có điều bất tiện là cuộc sống bệnh viện có những quy luật nghiêm nhặt, khó lòng cho nghệ thuật Van Gogh có cơ sở phát tiết. Cách tốt nhất là phải kiếm cho họa sĩ một dưỡng trí viện nào vừa yên tĩnh, cũng lại vừa dễ chịu tự do thì hơn.

Trước những rắc rối trong vấn đề Van Gogh, Théo cảm nghe thật đau lòng, nên đi ngay xuống Arles thăm anh. Ông không muốn rời xa Van Gogh nữa. Van Gogh, người được ông yêu thương hơn tất cả, hơn luôn Jo, cô vợ trẻ. Jo là món quà trời cho đối với Théo, ông luôn luôn cảm ơn nàng theo những gì đã nhận. Nhưng Jo vẫn còn là một phần tử mới trong cuộc đời ông, trong khi Van Gogh đem đến được cho ông biết bao điều quan trọng: Ý nghĩa của nghệ thuật, mục đích hướng thượng trong đời sống, lòng hy sinh cao cả trong tâm hồn một con người chân thật… Đó là những gì sâu sắc từ bản chất Van Gogh mà Théo cảm nhận và mang ơn.

Tại Hôtel Dieu, Théo trải qua nhiều giờ thảo luận với các bác sĩ về trường hợp của anh. Bác sĩ Rey tin rằng cuối cùng rồi Van Gogh cũng sẽ được bình phục, nhưng cần phải được chăm sóc liên tục. Cái giải pháp lý tưởng là nên tìm cho Van Gogh một căn phòng trong nhà một vị bác sĩ dễ mến nào đó, nơi Théo có thể đến thăm anh hằng Chủ nhật.

Camille Pissarro khi biết chuyện, bèn nhường cho Van Gogh căn phòng có những điều kiện thích hợp như thế ở ngoại ô Paris, nhưng Van Gogh từ chối. Họa sĩ tự biết cái giới hạn của chính ông, và dù rằng cũng biết là sẽ được hạnh phúc khi cư ngụ tại đó, ông vẫn nhã nhặn đáp rằng, trong vài năm nữa ông mới dám nhận lời đề nghị.

Trong những tuần lễ tiếp đó, Théo trông già hẳn đi. Đêm, ông không ngủ được, và ngày, các công việc tại công ty Goupil & Cie đều bị xuống dốc cả.

Trong khi Théo mãi loay hoay kiếm tìm giải pháp thích hợp cho người anh thân yêu thì tình cờ có một người bảo cho biết tại Saint-Rémy de Provence, không xa Arles bao nhiêu, có một dưỡng trí viện nổi tiếng tên gọi Maison de la Santé, mỗi tháng một bệnh nhân phải trả 80 quan. Théo bèn lập tức liên lạc để xin cho anh vào cư ngụ.

Van Gogh được chấp thuận, dù rằng ông chỉ mới ba mươi sáu tuổi, trong khi điều kiện để được nhận phải từ 40 trở lên. Tại đây, Van Gogh được phép vẽ trong phạm vi dưỡng trí viện nhưng không được tự do đi ra ngoài.

4.

Ngày 17/4/1889, Théo thành hôn với Johanna Bonger tại Hòa Lan.

Dẫu với những lá thư dịu dàng từ Johanna gửi tới hay những cam kết giúp đỡ của Théo, quả quyết rằng Jo sẽ là một phần tử thêm vào với sự tương hợp nghệ sĩ giữa hai anh em, thì đối với Van Gogh, Jo vẫn là biểu tượng cho một nỗi đe dọa lớn, tạo ra trong tâm tư Van Gogh hàng loạt những cơn khủng hoảng. Nguyên nhân có thể rằng trong vô thức, nhà nghệ sĩ cô đơn cảm nhận rằng việc thành hôn của Théo là sự mất mát lớn lao nhất trong tất cả những mất mát các con người mà ông từng yêu quý: ông Théodorus, Sien, Gauguin, người đưa thư Roulin. Hoặc cũng có thể Van Gogh e ngại đến điều không còn có được sự giúp đỡ tài chánh của Théo để hoàn thành các sáng tác như xưa.

[Có một sự suy xét đáng kể khi tìm hiểu về chứng điên của Van Gogh. Dù rằng cơ thể Van Gogh yếu đuối do bởi rượu và trên hết bởi chứng giang mai, phải cần nói thêm về tính chất di truyền mạnh mẽ trong gia đình Van Gogh. Người em trai Van Gogh (tên Cor) tự tử năm 1900 trong một trại tập trung Anh ở Nam Phi; Wil, cô em gái thân thiết nhất của Van Gogh, trải qua bốn thập niên của đời bà trong một dưỡng trí viện; đặc biệt dữ kiện vừa mới được công bố gần đây theo cái chết Théo, liên quan với sự biến mất tất cả hồ sơ bệnh lý, đã đưa đến những gợi ý rằng trong một trạng thái kiệt sức, chính Théo cũng đã tự tử. Dù Van Gogh đã khai với bác sĩ Peyron rằng phía bên mẹ ông có vướng chứng động kinh, thì nói chung, một sự di truyền nghiêm trọng về bệnh tâm thần bẩm sinh xem ra là đúng. Trong các lá thư trao đổi giữa Vincent và Théo đã cho thấy có những ám chỉ trên vài lời nói trại dấu diếm theo nỗi lo ngại về bệnh điên và bệnh hoa liễu của Vincent.

Trong một bản tóm lược đầy thận trọng, bác sĩ John Rewald đã gọi bệnh trạng của Van Gogh là một “kiểu loạn thần kinh” khiến người bệnh hay có những triệu chứng như “buồn sầu, lầm lì ít nói, bướng bỉnh, ngờ vực, sẵn sàng gây gỗ làm tổn thương kẻ khác và dễ bị lôi cuốn theo những cơn giận dữ”, hoặc biểu tỏ trong hành động lao vào trong “những cuộc chịu đựng không giới hạn, và kết thúc bởi một cơn kiệt sức ngất lịm. Nhưng giữa những khoảng cách của các trạng thái thay đổi, bệnh nhân hành xử trong một đường lối hoàn toàn có lý trí”.

Nhìn những bức họa được sáng tạo trong thế kỷ trước, cái khác biệt kỳ diệu giữa ngôn ngữ tranh Van Gogh và tranh những người đương thời có thể chứng minh là đúng cho sự nghiên cứu cẩn thận về những dữ kiện náo loạn thần kinh của ông. Tuy nhiên, qua đường nét, màu sắc và cách cấu trúc, rõ ràng là Van Gogh đã nắm bắt được cái đích mỹ thuật và cũng tự nhìn thấy những vấn đề cần giải quyết trong phạm trù liên hệ của hội họa Âu Châu, để rồi chia xẻ với những nghệ sĩ phái Biểu Tượng đương thời như Gauguin và Bernard, cũng như với những bậc thầy đi trước như Corot và Millet. Khi Van Gogh bệnh, ông chỉ đơn giản không cầm lên cây cọ. Khi cảm thấy khá hơn thì ông quay trở lại ngay với công việc, xúc tiến cho tới cùng trên những gì đã thực hiện trước đó.]

VVM.12.8.2025.