B
oléro
là một điệu nhảy dân tộc, có nguồn gốc xuất xứ từ
nước Tây Ban Nha, do một vũ sư tên là Sébastian Zérezo
sáng tạo. Sau đó, theo làn sóng người di cư sang Tân thế
giới, tiết điệu Boléro được phát triển mạnh ở Mỹ
châu La tinh, mà đặc biệt là ở Cu Ba.
Được
du nhập vào Việt Nam từ thập niên 50 của thế kỷ XX.
Theo tài liệu sử nhạc Việt Nam, nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ
chính là người đầu tiên đã sáng tác bài hát nổi
tiếng “Duyên quê” bằng điệu Boléro. Âm điệu du
dương của điệu nhạc này đã khiến cho khán thính giả
thời đó nức lòng say mê! Rồi tiếp theo, còn rất nhiều
nhạc sĩ khác ở miền Nam sáng tác nhiều ca khúc với
tiết tấu Boléro như: Trúc Phương, Lam Phương, Dzũng
Chinh, Vinh Sử… và ngay cả nhạc sĩ nổi tiếng Trịnh
Công Sơn, cũng đã từng sáng tác ca khúc “Lời buồn
thánh” với lời lẽ ca từ thật hoa mỹ:
Chiều
chủ nhật buồn, nằm trong căn gác đìu hiu. Ôi tiếng hát
xanh xao của một buổi chiều. Trời mưa, trời mưa không
dứt. Ô hay, mình vẫn cô liêu…”.
Ảnh
tư liệu: Nhạc sĩ Trúc Phương, người ngồi bên phải
(dấu X),
đang ngồi chấm thi Hội diễn Văn nghệ Quần
chúng năm 1990 tại Vĩnh Long
Ở
miền Nam, hai thập niên 60-70 là đỉnh điểm phát triển
thịnh hành của dòng nhạc Boléro. Thời gian này, trong
giới bình dân lao động, đâu đâu cũng có hiện tượng
hầu như “người người hát Boléro, nhà nhà nghe Boléro”.
Để chạy theo thị hiếu quần chúng và cũng để theo yêu
cầu vì lợi nhuận của các hảng băng đĩa thời đó,
một số nhạc sĩ đã vội vội vàng vàng cho ra đời hàng
loạt ca khúc có tiết điệu Boléro với các chủ đề:
thất tình, cảnh nghèo khổ, cô đơn, bạc phận… với
cách tiến dẫn giai điệu nghèo nàn, lời lẽ rẻ tiền,
bình dân! Đây là loại hình thái kinh doanh âm nhạc dạng
“mì ăn liền” mà giới phê bình âm nhạc gọi là “kỹ
nghệ thương nhạc”. Thế nhưng, nó lại được lan
truyền trên khắp các phương tiện truyền thông đại
chúng (!) Đây chính là nguyên nhân khiến cho người ta
nhầm lẫn, gọi tiết điệu Boléro là loại “nhạc sến”!
Nhạc
sến là gì? Theo ý kiến của một số nhà phê bình âm
nhạc, từ “sến” được nói trại ra từ chữ “cent”,
có nghĩa là “xu”, là đơn vị tiền tệ thấp nhất vào
thời trước. Theo đó, người ta mặc nhiên hiểu rằng
nhạc sến tức là loại nhạc ba xu, loại nhạc rẻ tiền
dành cho tầng lớp thợ thuyền, dân lao động, các ma-ri
phông tên, ma-ri sến có trình độ thưởng thức âm nhạc
cấp thấp! (Trong khi thật sự, các từ ngữ như: nhạc
sến, nhạc vàng, nhạc xanh, nhạc đỏ không hề có và
hoàn toàn không được nhìn nhận trong ngôn ngữ học
thuật chuyên biệt về âm nhạc!)
Thêm
nữa, do không thích hợp lắm trong thủ thuật phân câu,
nên người ta không phổ thơ qua nền nhạc Boléro. Từ đó,
dẫn đến việc rất nhiều ca khúc Boléro có ngôn ngữ
bình dân, ít mang tính ngôn ngữ văn học sâu sắc! Đây
cũng chính là yếu tố để người ta đánh giá cho rằng
Boléro là thể loại nhạc bình dân, rẻ tiền.
Thật
sự, Boléro không phải là nhạc sến! Chúng ta có thể
khẳng định điều đó một cách chắc chắn! Thế nhưng,
nguyên nhân vì sao dòng nhạc Boléro dễ dàng đi sâu vào
lòng người như vậy? Xuất phát từ đặc tính tiết tấu
được diễn đạt vừa phải, không nhanh cũng không chậm,
khoảng 120 nốt đen trong một phút. Một đặc tính khác
là trong khi Boléro nguyên thủy là loại nhạc được viết
theo nhịp 3/4, nhưng khi du nhập sang Việt Nam lại được
viết theo nhịp 4/4 với hai phách cuối thường được cấu
tạo bởi một liên ba đen, hoặc là giai điệu được
tiến dẫn bởi những liên ba đen liên tục nối tiếp
nhau. Cách chia tiết tấu này rất phú hợp với tính chất
của các bài dân ca hoặc sáu câu vọng cổ miền Nam. Đây
chính là yếu tố giúp cho người ta khi nghe giai điệu này
cảm thấy thật thân quen, gần gũi… Với các đặc trưng
này, ta thấy tiết điệu Boléro rất phù hợp với những
ca khúc mang tính tự sự, đậm đà chất dân gian, chẳng
hạn như Mưa nửa đêm, Chuyện tình Lan và Điệp, Lời tạ
từ, Tình thắm duyên quê…
Một
tính chất quan trọng nữa là do kết cấu phân nhịp và
bố cục giai điệu thường tiến dẫn một cách nhịp
nhàng, đều đặn, ít có những nốt cao trào đột biến
như những tiết điệu khác, nên Boléro có đặc trưng tạo
ra một chuỗi giai điệu buồn. Những ca khúc sáng tác gợi
nhớ về dỉ vãng hay tâm sự riêng tư rất thích hợp với
loại tiết điệu này!
Tôi
muốn hỏi, có phải vì đời chưa trọn vòng tay. Nên
những khi mưa nửa đêm, làm xao xuyến giấc ngủ chưa đến
tìm…” (Mưa nửa đêm của Trúc Phương)
Mới
đây, trong chương trình dự thi dành riêng cho dòng nhạc
Boléro của một Đài Truyền hình địa phương, một MC đã
nhầm lẫn, xướng danh nhạc sĩ Trúc Phương và một nhạc
sĩ khác đều là “ông Hoàng nhạc Boléro”. Thật sự,
danh xưng “ông Hoàng nhạc Boléro” chỉ có một, người
ấy chính là nhạc sĩ Trúc Phương; còn nhạc sĩ kia chỉ
là “ông Hoàng nhạc sến” mà thôi! Thật vậy, trong
thời hoàng kim của nhạc Boléro, nhạc sĩ Trúc Phương đã
được xem như “ông Hoàng nhạc Boléro” với các ca khúc
nổi tiếng, đi sâu vào lòng người qua biết bao thế hệ
như: Tàu đêm năm cũ, Mưa nửa đêm, Hai chuyến tàu đêm,
Nửa đêm ngoài phố…
Nhắc
đến nhạc sĩ Trúc Phương, ắt hẳn người dân Vĩnh Long
không cảm thấy xa lạ gì, bởi vì vào khoảng giữa thập
niên 80, ông có biên chế và là Hội viên Hội Văn
học-Nghệ thuật tỉnh Cửu Long (gồm Vĩnh Long và Trà
Vinh). Trúc Phương đã sống tại Thị xã Vĩnh Long khoảng
mười năm. Một số ca khúc đã được ông sáng tác trong
giai đoạn này: Về chín dòng sông hò hẹn, Về An Quãng
Hữu, Hoa sách… Riêng ca khúc “Về chín dòng sông hò
hẹn”, với tiết tấu Boléro cộng với chất dân ca Nam
Bộ đậm đà, đã được các ca sĩ trong và ngoài tỉnh
Cửu Long cùng với các hảng băng đĩa thời đó sử dụng
trình bày và thu thanh, trong đó có ca sĩ Đình Văn trong
nhóm Bách Việt đem ca khúc này phổ biến tại Thành phố
Hồ Chí Minh. Sau đó, tựa đề của bài hát này được
đặt tên cho cuộc hội diễn Nghệ thuật Quần chúng hàng
năm cho 11 tỉnh Tây Nam Bộ.
Khi
đi sâu, tìm hiểu lại xuất xứ của tiết điệu này, ta
sẽ thấy có rất nhiều nhạc sĩ lừng danh trên thế giới
đã từng sáng tác nhiều tác phẩm bất hủ trên nền
tiết tấu này như: nhạc sĩ dương cầm Chopin trong chương
Piano Solo (op.19). Debussy với bài Soirée Dans Grenada.
Nhạc
sĩ tài danh Bizet cũng đã sử dụng điệu Boléro trong vở
Opéra nổi tiếng thế giới “ Carmen”. Nhạc sĩ Charles
Aujuste De Bariot với bản Concerto nổi tiếng “Scène De
Ballet”.
Một
số biến thể khác của điệu Boléro mà giới sưu tầm
âm nhạc thường gọi là biến tấu Habanera (Tiền thân
của Tango ở Mỹ châu La tinh). Đó là những vở Opéra
từng nổi đình đám ở Pháp và Tây Ban Nha.
Sau
ngày giải phóng 1975, cũng có một số nhạc sĩ Cách mạng
viết nhiều ca khúc rất hay mang âm hưởng tiết tấu
Boléro như: Ngày mai anh lên đường, Gần lắm Trường Sa,
Nhánh lan rừng…). Đây là những ca khúc đã đi sâu vào
lòng người vì có giá trị nghệ thuật cao .
Qua
một số minh chứng trên , khi đúc kết lại chúng ta nhận
thấy Boléro là một tiết điệu âm nhạc có bề dày lịch
sử hình thành và phát triển. Nó có tính chất đặc thù,
một giá trị riêng biệt. Tính nghệ thuật của nó rất
cao được nền âm nhạc cùa cà thế giới thừa nhận,
không hề thua bất cứ một tiết tấu nào khác như “
Vasle, Boston, Slow hay các điệu nhạc trẻ như Soul, Rock…
Việc
ở miền Nam trước đây dòng nhạc rẻ tiền kiểu “kỷ
nghệ thương nhạc” là có thật! Tuy nhiên, thực chất
nó được viết với các tiết tấu đa dạng như: Slow
Rock, Vasle, Boléro, Soul…chứ không riêng gì với điệu
Boléro. Thế nhưng, ta phải thừa nhận rằng có rất nhiều
bài hát rẻ tiền thời này thường sử dụng điệu
Boléro.
Đến
với âm nhạc là ta đến với một lĩnh vực cần có sự
tìm hiểu và nhận định chính xác. Để từ đó ta mới
cảm nhận được hết cái hay cái đẹp tinh túy của âm
nhạc! Do đó việc nghiên cứu và xét lại đúng một trào
lưu hay một phong cách nào đó trong nghệ thuật nói chung
hay âm nhạc nói riêng là công việc rất cần thiết và
cẩn trọng.
Tác
giả viết bài này không ngoài ý tưởng trên, muốn minh
chứng cho người yêu thích âm nhạc, nhất là các bạn
trẻ có được nhận xét thật khách quan về một lĩnh
vực nhỏ trong âm nhạc: vấn đề tiết điệu Boléro
không phải chỉ dành cho dòng nhạc bình dân, rẻ tiền
như người ta đã từng nhầm lẫn!. -./.
Chiều chủ nhật buồn, nằm trong căn gác đìu hiu. Ôi tiếng hát xanh xao của một buổi chiều. Trời mưa, trời mưa không dứt. Ô hay, mình vẫn cô liêu…”.
Ảnh
tư liệu: Nhạc sĩ Trúc Phương, người ngồi bên phải
(dấu X),
đang ngồi chấm thi Hội diễn Văn nghệ Quần
chúng năm 1990 tại Vĩnh Long
Ở miền Nam, hai thập niên 60-70 là đỉnh điểm phát triển thịnh hành của dòng nhạc Boléro. Thời gian này, trong giới bình dân lao động, đâu đâu cũng có hiện tượng hầu như “người người hát Boléro, nhà nhà nghe Boléro”. Để chạy theo thị hiếu quần chúng và cũng để theo yêu cầu vì lợi nhuận của các hảng băng đĩa thời đó, một số nhạc sĩ đã vội vội vàng vàng cho ra đời hàng loạt ca khúc có tiết điệu Boléro với các chủ đề: thất tình, cảnh nghèo khổ, cô đơn, bạc phận… với cách tiến dẫn giai điệu nghèo nàn, lời lẽ rẻ tiền, bình dân! Đây là loại hình thái kinh doanh âm nhạc dạng “mì ăn liền” mà giới phê bình âm nhạc gọi là “kỹ nghệ thương nhạc”. Thế nhưng, nó lại được lan truyền trên khắp các phương tiện truyền thông đại chúng (!) Đây chính là nguyên nhân khiến cho người ta nhầm lẫn, gọi tiết điệu Boléro là loại “nhạc sến”!
Nhạc sến là gì? Theo ý kiến của một số nhà phê bình âm nhạc, từ “sến” được nói trại ra từ chữ “cent”, có nghĩa là “xu”, là đơn vị tiền tệ thấp nhất vào thời trước. Theo đó, người ta mặc nhiên hiểu rằng nhạc sến tức là loại nhạc ba xu, loại nhạc rẻ tiền dành cho tầng lớp thợ thuyền, dân lao động, các ma-ri phông tên, ma-ri sến có trình độ thưởng thức âm nhạc cấp thấp! (Trong khi thật sự, các từ ngữ như: nhạc sến, nhạc vàng, nhạc xanh, nhạc đỏ không hề có và hoàn toàn không được nhìn nhận trong ngôn ngữ học thuật chuyên biệt về âm nhạc!)
Thêm nữa, do không thích hợp lắm trong thủ thuật phân câu, nên người ta không phổ thơ qua nền nhạc Boléro. Từ đó, dẫn đến việc rất nhiều ca khúc Boléro có ngôn ngữ bình dân, ít mang tính ngôn ngữ văn học sâu sắc! Đây cũng chính là yếu tố để người ta đánh giá cho rằng Boléro là thể loại nhạc bình dân, rẻ tiền.
Thật sự, Boléro không phải là nhạc sến! Chúng ta có thể khẳng định điều đó một cách chắc chắn! Thế nhưng, nguyên nhân vì sao dòng nhạc Boléro dễ dàng đi sâu vào lòng người như vậy? Xuất phát từ đặc tính tiết tấu được diễn đạt vừa phải, không nhanh cũng không chậm, khoảng 120 nốt đen trong một phút. Một đặc tính khác là trong khi Boléro nguyên thủy là loại nhạc được viết theo nhịp 3/4, nhưng khi du nhập sang Việt Nam lại được viết theo nhịp 4/4 với hai phách cuối thường được cấu tạo bởi một liên ba đen, hoặc là giai điệu được tiến dẫn bởi những liên ba đen liên tục nối tiếp nhau. Cách chia tiết tấu này rất phú hợp với tính chất của các bài dân ca hoặc sáu câu vọng cổ miền Nam. Đây chính là yếu tố giúp cho người ta khi nghe giai điệu này cảm thấy thật thân quen, gần gũi… Với các đặc trưng này, ta thấy tiết điệu Boléro rất phù hợp với những ca khúc mang tính tự sự, đậm đà chất dân gian, chẳng hạn như Mưa nửa đêm, Chuyện tình Lan và Điệp, Lời tạ từ, Tình thắm duyên quê…
Một tính chất quan trọng nữa là do kết cấu phân nhịp và bố cục giai điệu thường tiến dẫn một cách nhịp nhàng, đều đặn, ít có những nốt cao trào đột biến như những tiết điệu khác, nên Boléro có đặc trưng tạo ra một chuỗi giai điệu buồn. Những ca khúc sáng tác gợi nhớ về dỉ vãng hay tâm sự riêng tư rất thích hợp với loại tiết điệu này!
Tôi muốn hỏi, có phải vì đời chưa trọn vòng tay. Nên những khi mưa nửa đêm, làm xao xuyến giấc ngủ chưa đến tìm…” (Mưa nửa đêm của Trúc Phương)
Mới đây, trong chương trình dự thi dành riêng cho dòng nhạc Boléro của một Đài Truyền hình địa phương, một MC đã nhầm lẫn, xướng danh nhạc sĩ Trúc Phương và một nhạc sĩ khác đều là “ông Hoàng nhạc Boléro”. Thật sự, danh xưng “ông Hoàng nhạc Boléro” chỉ có một, người ấy chính là nhạc sĩ Trúc Phương; còn nhạc sĩ kia chỉ là “ông Hoàng nhạc sến” mà thôi! Thật vậy, trong thời hoàng kim của nhạc Boléro, nhạc sĩ Trúc Phương đã được xem như “ông Hoàng nhạc Boléro” với các ca khúc nổi tiếng, đi sâu vào lòng người qua biết bao thế hệ như: Tàu đêm năm cũ, Mưa nửa đêm, Hai chuyến tàu đêm, Nửa đêm ngoài phố…
Nhắc đến nhạc sĩ Trúc Phương, ắt hẳn người dân Vĩnh Long không cảm thấy xa lạ gì, bởi vì vào khoảng giữa thập niên 80, ông có biên chế và là Hội viên Hội Văn học-Nghệ thuật tỉnh Cửu Long (gồm Vĩnh Long và Trà Vinh). Trúc Phương đã sống tại Thị xã Vĩnh Long khoảng mười năm. Một số ca khúc đã được ông sáng tác trong giai đoạn này: Về chín dòng sông hò hẹn, Về An Quãng Hữu, Hoa sách… Riêng ca khúc “Về chín dòng sông hò hẹn”, với tiết tấu Boléro cộng với chất dân ca Nam Bộ đậm đà, đã được các ca sĩ trong và ngoài tỉnh Cửu Long cùng với các hảng băng đĩa thời đó sử dụng trình bày và thu thanh, trong đó có ca sĩ Đình Văn trong nhóm Bách Việt đem ca khúc này phổ biến tại Thành phố Hồ Chí Minh. Sau đó, tựa đề của bài hát này được đặt tên cho cuộc hội diễn Nghệ thuật Quần chúng hàng năm cho 11 tỉnh Tây Nam Bộ.
Khi đi sâu, tìm hiểu lại xuất xứ của tiết điệu này, ta sẽ thấy có rất nhiều nhạc sĩ lừng danh trên thế giới đã từng sáng tác nhiều tác phẩm bất hủ trên nền tiết tấu này như: nhạc sĩ dương cầm Chopin trong chương Piano Solo (op.19). Debussy với bài Soirée Dans Grenada.
Nhạc sĩ tài danh Bizet cũng đã sử dụng điệu Boléro trong vở Opéra nổi tiếng thế giới “ Carmen”. Nhạc sĩ Charles Aujuste De Bariot với bản Concerto nổi tiếng “Scène De Ballet”.
Một số biến thể khác của điệu Boléro mà giới sưu tầm âm nhạc thường gọi là biến tấu Habanera (Tiền thân của Tango ở Mỹ châu La tinh). Đó là những vở Opéra từng nổi đình đám ở Pháp và Tây Ban Nha.
Sau ngày giải phóng 1975, cũng có một số nhạc sĩ Cách mạng viết nhiều ca khúc rất hay mang âm hưởng tiết tấu Boléro như: Ngày mai anh lên đường, Gần lắm Trường Sa, Nhánh lan rừng…). Đây là những ca khúc đã đi sâu vào lòng người vì có giá trị nghệ thuật cao .
Qua một số minh chứng trên , khi đúc kết lại chúng ta nhận thấy Boléro là một tiết điệu âm nhạc có bề dày lịch sử hình thành và phát triển. Nó có tính chất đặc thù, một giá trị riêng biệt. Tính nghệ thuật của nó rất cao được nền âm nhạc cùa cà thế giới thừa nhận, không hề thua bất cứ một tiết tấu nào khác như “ Vasle, Boston, Slow hay các điệu nhạc trẻ như Soul, Rock…
Việc ở miền Nam trước đây dòng nhạc rẻ tiền kiểu “kỷ nghệ thương nhạc” là có thật! Tuy nhiên, thực chất nó được viết với các tiết tấu đa dạng như: Slow Rock, Vasle, Boléro, Soul…chứ không riêng gì với điệu Boléro. Thế nhưng, ta phải thừa nhận rằng có rất nhiều bài hát rẻ tiền thời này thường sử dụng điệu Boléro.
Đến với âm nhạc là ta đến với một lĩnh vực cần có sự tìm hiểu và nhận định chính xác. Để từ đó ta mới cảm nhận được hết cái hay cái đẹp tinh túy của âm nhạc! Do đó việc nghiên cứu và xét lại đúng một trào lưu hay một phong cách nào đó trong nghệ thuật nói chung hay âm nhạc nói riêng là công việc rất cần thiết và cẩn trọng.
Tác giả viết bài này không ngoài ý tưởng trên, muốn minh chứng cho người yêu thích âm nhạc, nhất là các bạn trẻ có được nhận xét thật khách quan về một lĩnh vực nhỏ trong âm nhạc: vấn đề tiết điệu Boléro không phải chỉ dành cho dòng nhạc bình dân, rẻ tiền như người ta đã từng nhầm lẫn!. -./.
