BÀI KỆ “THỊ ĐỆ TỬ “ CỦA THIỀN SƯ VẠN HẠNH

T hiền sư Vạn Hạnh (938-1018) là một tăng sĩ Phật giáo, người châu Cổ Pháp (Bắc Ninh). Ông là một trong những Tăng sĩ làm cố vấn cho vua Lê Đại Hành, đồng thời là người thầy của Lí Công Uẩn, đã hướng dẫn, dạy bảo và đưa Lí Công Uẩn lên ngôi vua, khai sáng triều đại nhà Lí.

Thiền sư Vạn Hạnh đã để lại một bài kệ có ý nghĩa thâm thúy sâu xa. Tương truyền bài kệ được Thiền sư Vạn Hạnh đọc trước phút lâm chung để dặn dò học trò. Có lẽ vì vậy người đời sau đã đặt tên cho bài kệ là 示弟子 (Thị đệ tử / Dặn học trò).

Nguyên văn:

示弟子

身如電影有還無，
萬木春榮秋又枯。
任運盛衰無怖畏，
盛衰如露草頭鋪。
萬行禪師

Phiên âm:

Thị đệ tử

Thân như điện ảnh hữu hoàn vô,
Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô.
Nhậm vận thịnh suy vô bố úy,
Thịnh suy như lộ thảo đầu phô.
Vạn Hạnh Thiền sư

Dịch nghĩa:

Dặn học trò

Đời người như tia chớp có rồi không,
Cây cối xanh tươi vào mùa xuân, mùa thu lại khô héo.
Biết lẽ thịnh suy nên không sợ hãi,
Thịnh suy chỉ như giọt sương trên ngọn cỏ.
(PTK dịch)

Dịch thơ:

Dặn học trò

Có - không, tia chớp một đời người,
Cây xuân xanh tốt thu hết tươi.
Biết lẽ thịnh suy không sợ hãi,
Giọt sương ngọn cỏ đấy ai ơi!
(Phan Thành Khương dịch)

Lời bình:

Có – không, còn – mất, thịnh – suy là qui luật chi phối mọi sự vật. Con người cũng được vận hành theo qui luật chung ấy: hữu hoàn vô (có lại không). Để khẳng định qui luật chung ấy là phổ biến, Thiền sư nêu dẫn chứng: mùa xuân cây cối xanh tươi, mùa thu chúng lại khô héo. Và trên cơ sở ấy, Thiền sư khuyên bảo các đệ tử: không sợ hãi – “vô bố úy”. Để tăng sức thuyết phục của lời khuyên, Thiền sư đã nêu hình ảnh giọt sương trên ngọn cỏ, có thể là đẹp, long lanh đấy nhưng sẽ tan biến ngay khi có các tia nắng rọi đến.

Sau Thiền sư Vạn Hạnh (938-1018) hơn 9 thế kỉ, nhà bác học vĩ đại nhất thế kỉ XX, Albert Einstein (1879-1955) đã nói: “Reality is merely an illusion, albeit a very persistent one.” (Thực tế chỉ là một ảo ảnh, mặc dù là một ảo ảnh dai dẳng). Giọt sương là ảo ảnh tồn tại vài ba giây, phút; đời người là một ảo ảnh tồn tại dai dẳng hơn – 60-70 năm hoặc 100 năm hoặc nhiều hơn tí chút.

Tóm lại, “vô bố úy” hay nói gọn hơn, “vô úy” là một lời khuyên gan ruột, lời dặn thiết tha của Thiền sư Vạn Hạnh với các đệ tử của Ngài. Và, Giáo hoàng John Paul II cũng có một lời răn tương tự: “Be not afraid! Đừng sợ!

PHAN THÀNH KHƯƠNG

VVM.20.8.2025.