CHẤT HÀI VĂN HỌC
L
ạ thật, một dân
tộc thông minh hóm hỉnh, một đất nước luôn luôn
lạc quan yêu đời, yêu cuộc sống, mặc dù vận nước
cứ mãi lao đao chiến tranh mất mát, cuộc sống kham khổ
song chẳng thiếu tiếng cười. Thế tại sao lai sản sinh
ra một nền văn học nghệ thuật thiếu chất hài, dư chất
rầu rĩ, bi ai, tôn sùng chủ nghĩa đau thương trong văn học,
lạc hậu chăng? Hay cái châm ngôn “Giọng vui khó
nói, điệu buồn dễ hay”vẫn còn ăn sâu trong tiềm
thức người làm văn học nghệ thuật đời nay?
Các
bộ môn nghệ thuật như sân khấu, màn
ảnh lớn, màn ảnh nhỏ luôn luôn có tiếng khóc lóc,
tiếng cãi vã, tranh luận, đối thoại thì nghe ai nói cũng
“hay” toàn lời văn hoa văn vẻ, lý sự rẻ tiền và ngoại
cảnh thường là cảnh chia li, chết chóc, đau buồn, đồn
công an, toà án, bệnh viện, nhà tù, nghĩa địa… Hình
như chủ nghĩa đau thương đang chiếm thế thượng phong?
Vì cớ làm sao “chủ nghĩa nước mắt” vô nghiã lí này
thắng thế và có nhiều tín đồ ? Trên sân khấu người
ta lấy nước mắt kêu gọi nước mắt, lấy nụ cười
kêu gọi nụ cười. Đó là cách chọc cười, chọc khóc
kém cỏi rẻ tiền nhất. Có người nói : “ Muốn đánh
giá trình độ văn minh, văn hoá của một dân tộc, cứ
vào rạp hát, nghe tiếng khóc, tiếng cười, tiếng vỗ tay
thì biết” Quả không sai. Ở ta cứ chịu khó gồng mình
lên ngồi trước chiếc TV, xem phim VN, xem mấy tiết mục
gọi là giao lưu với khán giả thì biết, những quí ông
quí bà ăn diện sang trọng, mặt cứ nghệt ra một cách
đáng thương cùng với những tràng cười, tràng pháo tay
không đúng chỗ, không đúng lúc, pha trò làm hề kiểu ấy
không đáng để nhếch mép, bởi cử chỉ, lời nói, điệu
bộ thậm vô duyên của mấy M.C (người dẫn chương trình)
nội hoá, thế mà có kẻ cười ngặt nghẽo. Văn hoá cỡ
đó, hỡi ơi !
Trong
văn học thì sao? Thật đáng buồn, cũng chỉ
rặt một thứ truyện kể có đầu có đuôi,
thứ tự lớp lang, ông sinh ra cha, cha đẻ ra con,
con đẻ cháu…than ôi cũ mèm. Tờ báo văn học
của thế kỉ 21 mà thấy chẳng khác tờ báo của những
năm đầu thế kỉ 20, hình ảnh một gian hàng đồ đất,
đồ gốm thô, bán toàn thứ sản phẩm rẻ tiền lỗi thời
bị đập vỡ từ lâu rồi. Mặt hàng“chủ lực” gồm
toàn nồi niêu, trách, trả, ông táo, bình vôi, vẫn tồn
tại một cách hiên ngang kiêu hãnh trong môi trường mà chung
quanh người ta đã tiến đến cuối chân trời với tốc
độ chóng mặt lâu rồi.
Trong
văn học người cầm bút gần như dị ứng với
thể loại hài, một thể loại rất trí tuệ,
và cũng rất ăn khách ở nước ngoài đã bị
chúng ta xao lảng. Đọc văn của ai cũng thấy rặt một
lối văn chương nghiêm trang, nghiêm nghị, nghiêm túc ! Hình
như người ta cho viết hài là, nguyên văn:" Cà rởn,
tào lao, bá láp …” Là kém cỏi, là không đứng đắn,
không sang trọng, không “tầm cỡ” và nhất là không tôn
trọng người đọc, tội nặng lắm ! Ôi viết truyện cho
thiên hạ mua vui, ngày xưa cụ Nguyễn Du cũng chỉ ước
“mua vui cũng được một vài trống canh
”, tôi không dám, viết truyện chỉ mong bạn đọc mua vui
cho đến khi gấp tờ báo lại là toại nguyện rồi.
Quan
niệm văn chương là chuyện vô cùng hệ trọng,
nên chẳng thể đem văn chương ra mà trào lộng, giỡn cợt,
vì thế chẳng ai chịu viết hài, không ai thèm viết hài,
cho văn học hài là dễ dãi, ai viết cũng được, nghệ
thuật hạng nhì, người “cao đạo” không bao giờ thèm
ghé vào chốn bát nháo hề chèo này ! Xin lỗi, quan niệm
ấy đã lỗi thời từ lâu rồi.
Nước
ngoài có Sát-Lô (Charlot) , chỉ là một anh hề chọc
cười trên sân khấu mà lưu danh thiên cổ. Ở
nước ta cũng có một trường hợp rất lạ, rủi mà
may. Đó là cụ Tú Xương, thi cái bằng hạng bét mãi không
đổ, bao nhiêu năm ăn bám vợ. Ông giận trời, giận mình,
làm thơ tự trào, cười cợt cái ngốc, cái kém cỏi của
mình. Thế nhưng lại nhờ mấy bài thơ tự trào chuyện
“thi không ăn ớt thế mà
cay ! ” lại đi vào sách sử. Trong lúc ấy, bao nhiêu
ông Nghè ông Cử, văn hay chữ tốt, bia đá bảng vàng, ngựa
chàng đi trước võng nàng theo sau, phấn vua lộc nước,
vẻ vang không ai bằng. Thế nhưng quí vị khoa bảng chính
qui (không phải bằng cấp dỏm hay chuyên tu, tại chức chỉ
mới “nghỉ thở" mấy hôm , cỏ chưa xanh mộ, thiên
hạ chẳng còn ai biết đến.
Dân
tộc ta có cả một kho tàng chuyện hài, chuyên lấy
đề tài sex. Gọi là “hài sex”, nôm na là chuyện
tiếu lâm, thật sống động, sáng tạo tài tình. Chỉ có
một “việc đó” nói mãi không chán, không hết. Hễ có
dăm ba anh chàng đực rựa ngồi lại là có tiếu lâm tuôn
ra. Chuyện tiếu lâm là vốn quí của văn hoá dân tộc.
Thanh niên nam nữ từ thành thị tới thôn quê, ai cũng biết
dăm ba cái tiếu lâm, lận lưng làm vốn, có cơ hội là
xổ ra và luôn luôn được tán thưởng.
Ở
nước ta có một hiện tượng văn học rất kì dị. Nữ
sĩ Hồ Xuân Hương chuyên lấy đề tài sex làm thơ. Một
phụ nữ thời phong kiến cực thịnh lại chọn cái đề
tài “gai gốc” này làm sở trường thật can đảm hết
chỗ chê. Nữ sĩ đã được tôn vinh la “bà chúa thơ nôm”
theo tôi bà còn là thủ lĩnh một thi phái, tạm gọi tên
là “thi phái Hồ Xuân Hương” Cho mãi đến bây giờ vẫn
có người bắt chước bà làm thơ kiểu ấy, song chẳng
mấy ai theo kịp cái chất hài tục - thanh. Ngoài tiếu lâm
ra, nói lái cũng là một bộ môn hài. Nói lái có nhiều
"trường phái" chỉ phổ biến ở miền nam.
Dân
tộc ta vốn yêu đời và rất hay cười. Cười
nhiều đến nỗi cụ Nguyễn văn Vĩnh, một trí
thức lai căng ba bốn dòng máu Tây, Tàu, Nhật, Ông bực
mình quá phải viết bài báo lên án cái cười.
Bài “Gì cũng cười” được xem là một bài văn
nghị luận tiêu biểu khuôn vàng thước ngọc bắt học
sinh học. Tội nghiệp cho bọn học trò đệ thất đệ lục
chúng tôi, mới mười một mười hai tuổi phải học thuộc
lòng. Chúng tôi cố nuốt cái bài văn nghị luận dở òm
này. Vì được xem là bài văn thể nghị luận tiêu biểu
nên thầy bắt học trò học thuộc lòng một bài văn xuôi,
dài dằng dặt mấy trang giấy kín chữ, lộn xộn, nhạt
nhẽo mà phải học thuộc lòng, thực đúng là một cách
tra tấn mấy đứa con nít. Học thuộc lòng nghĩa là học
thuộc như cháo, đọc ro ro, ngất ngứ thì ăn roi. Tôi còn
nhớ buổi chiều hôm trả bài, mấy thằng bé ham đá dế,
bắt tổ chim, tắm sông, không thuộc bài bị thầy bắt
lên nằm sấp trên bục giảng. Bọn học trò con trai mặc
quần short may bằng kaki xanh, chơi giỡn cả ngày bạ đâu
ngồi đó, đất cát lấm lem. Mỗi lần thầy quất con roi
mây có cái gốc gọi là củ trối xuống kêu đánh bốp
một cái. Đất bụi trong mấy cái quần bẩn thỉu đó tung
lên mù mù như bốc khói. Bọn con trai tuy không bị đau nhiều
song cứ rống to để thầy nhẹ tay. Tội nghiệp bọn con
gái, quần lụa mỏng, quất roi mây vào không bốc khói song
đau lắm, đứa nào cũng luỵ nhỏ dầm dề. Tôi cũng ở
trong số học trò được xơi cháo lươn ( Bị đánh nổi
lằn ngang lằn dọc ) Cho nên tôi oán ông cụ Vĩnh lắm.
Người xưa nói, quân tử oán ba năm, tiểu nhân oán ba ngày.
Ý nói người quân tử sâu sắc hơn kẻ tiểu nhân. Tôi
tuy là tiểu nhân song tôi lại thù dai lắm, tôi oán hơn
bốn mươi năm. Nay có dịp “ choảng” lại ông mấy câu
cho hả giận! Sau nhiều năm tôi chỉ còn nhờ câu đầu
:” An nam ta gì cũng cười…” và câu cuối:”….Mở
miệng hì một tiếng, mọi việc hết nghiêm trang” …
Hài
văn học không phải là “hề”, nó chọc cười
song không phải cái cười há há, hi hi, hố hố,
nó nhẹ nhàng hơn, mang tính trí tuệ nhiều
hơn.
Truyện
hài trước tiên phải là một truyện ngắn và nó
phải gồm đủ những thành tố của truyện ngắn,
có hoàn cảnh, có nhân vật, nhân vật có cá
tính, số phận, có thắc có mở, có đầu có đuôi…Truyện
hài cũng không phải là truyện cười, truyện cười ngắn
năm ba câu, thường dịch từ truyện cười nước ngoài,
truyện hài phức tạp hơn và cái chất hài cũng khó nhận
ra hơn, khó thấy hơn. Đề tài, hay cái “tứ” gây cười
nằm chỗ mô? Đối với tôi nó nằm mọi nơi, nói như người
Huế “mô” cũng “chộ” Thường thường tôi nhặt nó
từ trong chính cuộc sống. Ví dụ truyện ngắn “thợ
may” của tôi viết đã lâu, gây cười cũng nhiều,
bắt đầu là quan sát mấy anh chàng thợ may. Thợ may lạ
lắm, có thể nói mọi người thợ may đều có cái tật
là cắn sợi chỉ thừa ra, mặc dù họ có đủ dao kéo nhưng
đã là thợ may thì luôn luôn cắn chỉ thừa. Và tôi tưởng
tượng ra cái cảnh, có anh chàng thợ may, nhận may cho một
chị cái quần lĩnh đen. May xong, anh ta thân hành đem quần
đến tận nhà giao, để chủ nhân có cần thêm bớt sửa
chữa gì không? Chị ta mặc vào, bỗng anh thấy cái đuôi
sợi chỉ trắng thừa nơi đủng quần lĩnh đen !…không
cần nói thêm bạn đọc cả ba miền đất nước cũng tưởng
tượng ra cảnh người chồng mở cửa bước vào, trông
thấy cái cảnh “chết người” này! Cũng có khi cái tứ
nó xuất hiện trong một câu nói hàng ngày. Ay là thuật
chơi chữ. Tôi viết truyện ngắn “ hôn thú
hôn không thú” là dựa vào câu này :“ Có
hôn thú mà hôn chẳng thú. Không có
hôn thú lại hôn thú…” như lời nhạc phụ toi là
một ông quan toà đã phán. Tôi cũng có viết cái kịch bản
“ Học tiếng em” nói về một anh chàng được
vợ khuyến khích học tiếng Anh để đi làm cho nước ngoài.
Chị vợ ham “tờ xanh” (đô la) đã chơi mấy bát huê
dành dụm tất cả vốn liếng “đầu tư ” cho chồng đi
học tiếng Anh. Anh chàng này lại đi bồ bịch với một
em học viên khác. Chị vợ bắt được tại trận về nhà
lấy hết sách vở xé nấu cám heo, vừa xé sách rẹt rẹt
và thét : “...Cho học tiếng Anh không chịu học lại đi
học tiếng em ! ”. Truyện ngắn “Đàn tỳ bà”
cũng chỉ là cách chơi chữ, thứ “đàn” này chỉ đàn
được một bản, mất sức lắm lắm. Có khi cái tứ nó
xuất hiện ngay trong cuộc sống, một lần đi ngang qua hiệu
cho thuê đồ cưới chưng bày rất sang trọng, thấy cô chủ
ngồi rầu rĩ chống cằm và… ngáp một cái hết cỡ. Tội
nghiệp, cô lo cho hạnh phúc thiên hạ, còn phần cô thì
như con cá ươn, bụng trướng, mắt đục, mang thâm, buổi
chợ chiều, giá nào cũng bán, thế mà chẳng ma nào động
tới. Truyện “ ngủ riêng
” cũng thế. Dân ta tin để người khác làm chuyện bậy
bạ trong nhà mình thì xui. Cặp vợ chồng nọ tới nhà bạn,
bị vợ chồng nhà bạn cho hai người ngủ riêng. Song tối
lại họ lẻn qua vơi nhau. Năm ấy gia đình anh bạn không
những không bị xui mà còn trúng số độc đắc. Ai cũng
nghĩ nhờ họ tu nhân tích đức. Chỉ riêng cặp vợ chồng
nọ biết là gì. Truyện “Trái rụng”
thực chất chỉ là một truyện hài song bị bề trên hiểu
lầm. Tác giả của nó cũng bị một phen điêu đứng …
Tóm lại đọc hài khó thưởng thức và cũng
chẳng dễ viết tí nào. Có năm bảy loại hài,
hài tục, hài thanh, hài kín, hài hở… Mỗi thứ hợp
với mỗi tạng người, mỗi trình độ và mỗi tâm
trạng. Có thứ hài gọi là “hài lạnh” kiểu
hài của người Anh, rất khó nuốt, khó cười, phải ngẫm
nghĩ hồi lâu mới vỡ ra. Có khi vỡ ra rồi vẫn còn phân
vân: “Chuyện nhat như thế này mà họ cười được, cũng
lạ...”
Có thứ hài nhanh
như mì ăn liền, nghe xong cười ngay. Hài chậm, như bom nổ
chậm, nghe xong chưa thấy gì, hồi sau, có khi nhiều ngày
sau, “thấm thuốc” mới cười xoà. Cũng có vài trường
hợp người viết truyện hài đại tài hay kẻ có tài pha
trò giỏi gian cách mấy đi nữa cũng đầu hàng bọn “Cù
không cười” (pique sans rire). Mấy người ấy hư “
máy cười ”, mặt mày lúc nào cũng nghiêm trang, khó đăm
đăm, táo bón nụ cười kinh niên. Sác-Lô tái thế cũng
chịu thua…
Muốn
nói hài, viết hài, phải có năng khiếu, phải rèn luyện,
ngòi bút phải có duyên, thông minh, sắc sảo. Cũng nên phân
biệt thông minh và khôn. Cần thông minh chớ không cần “khôn”.
Khôn là hình thái thấp nhất của trí tuệ. Người đương
thời tỉnh quá, thực dụng quá, khôn quá, nên ít người
chịu viết hài, đọc hài là phải.
Tại
hạ khoái hài, mở sách báo ra tìm chuyện hài, tiếc
thay, nói chung sách báo ta thiếu chất hài văn học, trang
cuối cùng, để lấp khoảng trống in vài cái tiểu phẩm,
thường là nhạt nhẽo, thêm mấy bài gọi là thơ châm cho
có lệ. Đề tài thường rất nghèo nàn, cứ đè các ông
quan tham ra mà châm. Mấy ông quan đời nay thời gian rảnh
giành cho họp hành với đi nhậu, chẳng khi nào đọc sách
báo, trừ khi tờ báo có bài khen hay chê mình, mà dù có
đọc đi nữa, châm kiểu đó chỉ mới làm cho “quan”
nhột, không đau đớn, sứt mẻ, khó chịu gì cả.
Hơn
một nữa điều kẻ này viết là hài, đủ mọi đề
tài, đôi khi cũng mượn cái hiện tượng say thơ, mê thơ,
điên thơ ra mà đùa cợt, vô tình đã gây ra một trận
ân oán trong chốn giang hồ náo nhiệt. Đã là người viết
hài thì phải có cái tâm không ác, không hằn học, cay cú,
với bất cứ ai. Tại hạ lâu lâu có mượn mấy “thi sĩ”
làm nguyên liệu, nguyên mẫu văn học đùa cợt, song hoàn
toàn vô tâm. Tuy cái tâm trong sáng, hoàn tòan không ác ý
thế mà, cũng có người “vận” vào mình để phẩn nộ,
kiện cáo. Khổ cho người viết đã đành còn làm khổ tờ
báo mình cọng tác. Ay cũng chỉ là tai nạn nghề nghiệp,
không sao tránh nổi. Thôi giờ đây ngồi viết mấy trang
về chuyện cười , cùng nhau xí xoá ân oán giang hồ nhé -./.
VVM.04.3.2025.