NGUYỄN KHẢN VÀ TRỊNH SÂM

T rong cuốn “Thi nhân Việt Nam” , khi viết về Lưu Kỳ Linh – anh ruột Lưu Trọng Lư – Hoài Thanh đã viết như sau :“Thơ em nhiều người biết mà thơ anh ít ai hay. Kể cũng đáng tiếc”. Trường hợp Nguyễn Khản (1734-1786) cũng gần như vậy. Ông là anh ruột của Nguyễn Du. Em ông thì ai cũng biết tiếng, còn ông thì ít người biết đến. Ông là con của Nguyễn Nghiễm, người làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh. Ông thông minh, học giỏi, 14 tuổi đậu tam trường, 20 tuổi đậu hương cống (cử nhân), 26 tuổi đậu tiến sĩ năm Cảnh Hưng thứ 21 (1760).

Ông vừa là thầy học của Trịnh Sâm vừa là thầy học của Trịnh Khải (tức Trịnh Tông), con của Trịnh Sâm. Như thế, ông là thầy học của cả hai cha con Trịnh Sâm.

Khi Trịnh Sâm lên ngôi chúa, hiệu Tĩnh Đô vương (thường gọi là Tĩnh vương), ông càng được trọng vọng, ưu đãi. Dinh của ông ở gần hồ Kim Âu, cạnh chùa Tiên Tích và xóm Bích Câu. Chùa Tiên Tích ở phía nam kinh thành Thăng Long, được tu bổ lại rất công phu dưới đời chúa Tĩnh Đô vương. Hồ Kim Âu sâu, rộng, nước trong xanh, mùa hè hoa sen nở, hương thơm bay xa hàng dặm. Trước chùa Tiên Tích có bắc một chiếc cầu, bên cạnh cầu dựng cái ly cung để vua chúa ngự chơi. Bên kia hồ là dinh của Kiều Nhạc Hầu Nguyễn Khản.

Ông vừa là thầy học vừa là bạn áo vải của chúa nên thường theo hầu để xướng họa thơ cùng chúa, rất được chúa yêu. Một hôm ông khó ở, chúa rủ đi câu nhưng ông cáo bệnh không đi. Chúa bèn làm bài thơ trách đùa rằng:

Đã phạt năm đồng bỏ buổi chầu,
Lại phạt năm đồng bỏ buổi câu.
Nhắn bảo ông bay về nghĩ đấy,
Hãy còn phạt nữa, chửa thôi đâu.

Ông lựa lời khôn khéo họa lại bài thơ trên và dâng lên chúa:

Váng vất cho nên phải cáo chầu,
Phiên chầu còn cáo nữa phiên câu.
Trông ơn phạt đến là thương đến,
Ấy của nhà vua chớ của đâu.

Trước khi mất, Trịnh Sâm vì quá say mê Tuyên phi Đặng Thị Huệ nên đã phạm phải một sai lầm tai hại như nhiều vua chúa khác: bỏ trưởng lập thứ, tức là bỏ Trịnh Khải, lập Trịnh Cán (con Đặng Thị Huệ) làm thế tử mặc dù Cán còn rất nhỏ và thể trạng yếu đuối, đau ốm quanh năm. Vì thế ở Thăng Long bấy giờ có câu ca dao

Đục cùn thì giữ lấy tông (1)
Đục long cán gãy còn mong nỗi gì!

Sau khi Trịnh Sâm mất, không chịu nhận lãnh thất bại, Trịnh Khải nhờ thế lực của Kiêu binh giết người đỡ đầu của mẹ con Đặng Thị Huệ là Huy Quận công Hoàng Đình Bảo (còn có tên khác là Hoàng Tố Lý) rồi lật đổ Điện Đô vương Trịnh Cán, lên làm chúa, hiệu là Đoan Nam vương.Vì là thầy học cũ của chúa nên Nguyễn Khản được trọng dụng. Nhưng rồi Kiêu binh cậy công làm loạn, ông trị chúng, chúng trả thù bằng cách đập phá nhà ông. Ông chạy lên Sơn Tây, tá túc ở nhà em ruột là Nguyễn Điều bấy giờ đang làm quan Trấn thủ Sơn Tây. Ông mất năm 1786, hưởng dương 52 tuổi.

Nguyễn Khản học giỏi, đậu cao nhưng thơ văn để lại không nhiều. Riêng bài “Tự tình khúc” (2) tiêu biểu sự tài tình, khuôn sáo của văn cử nghiệp đến nay hãy còn truyền tụng.   -./.

(1) Tông cũng là tên của Trịnh Khải (Trịnh Tông).
(2) Cao Bá Nhạ, dưới triều Tự Đức, cũng có bài “Tự tình khúc” nhưng hoàn toàn khác với bài này.

HUYỀN VIÊM