Đ
ó là mấy khái niệm vui vui, hóm hỉnh, song lại khiến người ta có thể buồn xỉu mà tôi tình cờ được nghe, trong một lần tới thăm ông bạn vong niên, đúng lúc ông ấy nói với cháu gái về hướng Nghiệp ngày cháu chuẩn bị Tốt nghiệp PTCS.
Thấy tôi đến, ông mừng như bắt được của, bởi có được đồng minh để lời dạy cháu ông có thêm sức nặng.
Cháu ông mê viết văn, mơ ước trở thành nhà thơ nhà văn, nhà biên kịch điện ảnh - y như mấy bà mấy cô hiện đang “sồn sồn danh nổi như Mõ” - lời ông bạn. Tôi như một chứng nhân bất đắc dĩ cho cái khẳng định mà ông coi là chân lý cần thông não cháu gái:
“Thời buổi này không phải là thời buổi của văn chương, hiểu chưa? Bởi mọi thứ cháu viết ra hay định viết đều có một thế lực sẵn sàng “thổi còi việt vị” khiến cháu có thể thân bại danh liệt khi chưa kịp có “Danh gì với núi sông”… Bên dưới, bên cạnh lực lượng nòng cốt nói trên lại là một lực lượng hùng hậu được coi là “âm binh” được trao quyền ném ra đủ loại rác văn hóa, chửi bới thượng vàng hạ cám mà thiên hạ vẫn gọi đùa là “mồm chó vó ngựa” để tìm cách tránh đi… Thế là cái gọi là đời sống văn chương ấy nảy nòi nhan nhản loại “giặc già thơ phú lăng nhăng” như một bạn quý của ông từng nói, nhưng “lăng nhăng” thì còn đỡ, còn nguy hiểm độc hại chính là thứ văn chương Nịnh hót, Bợ đỡ, Xu thời, thứ văn chương cam tâm làm nô lệ cho vài kẻ độc ác trong thế lực Thần quyền để kiếm bơ thừa sữa cặn, sẵn sàng đổi trắng thay đen, sẵn sàng giết chết mọi ánh sáng của khát vọng Nhân bản toàn cầu nhưng lại đe dọa sự tồn vong của những thứ người ta cố tình níu giữ… Vậy mà tầng lớp “cầm bút vĩ mô” còn vẽ ra “huyền thoại” của giải Nobel nước Việt như trò leo cột mỡ làm trò cười cho dân trí thức thật sự…
Ông chỉ tay vào tôi, hăng hái tiếp.
“Đây này, nhỡn tiền là người bạn trẻ của ông đây, làm phim và dạy nghề hàng chục năm nay, nhưng bị ném tận dưới đáy làng nghề, chỉ vì không chịu quan hệ, không đi theo định hướng lớn của Trên… Ông ấy đau đáu, ôm ấp bao kịch bản phim, nhưng để làm ra một bộ phim tử tế cho người xem, không xấu hổ với chính bản thân, lại là nỗi vất vả của những đạo diễn không phe cánh, giữ chữ tín trong nghề, mà như nhiều người gọi là những “hiệp sĩ cô độc”. Ông có lần bảo: “Những kẻ làm điện ảnh như ông ở xứ này đúng là “sinh nhầm Địa lý” (Theo kiểu “đầu thai nhầm Thế kỷ” ấy)…
Tôi toát mồ hôi hột, liền nhẹ bảo ông ta:
“Thôi bác, diễn văn của bác hấp dẫn đó, để dành cho một nhân vật của em, nhưng không phù hợp với cháu gái đâu”
Và mặc ông bạn tự ái, tôi quay sang cháu gái:
“Cháu à, ông trẻ hiểu nỗi bức xúc của ông nội cháu… Những điều ông nói không xa sự thật đâu, nhưng chưa đến mức độ đó… Nếu cháu yêu thích viết văn, viết kịch bản điện ảnh, ông trẻ sẽ cho cháu một số tài liệu cần thiết về lý luận Biên kịch của Nga, Pháp, Mỹ, cùng một vài kịch bản điện ảnh có giá trị, và cung cấp đường Link nhiều phim kinh điển thế giới mà ông vẫn yêu cầu sinh viên của ông xem… Ông trẻ xin nhắc lại với cháu đôi câu trả lời phỏng vấn trên báo Lao Động mấy năm trước: “Văn chương là hồn vía của điện ảnh”, nhé.
Khi PV hỏi về những “đạo diễn Việt bạc tỷ”, ông trẻ cho rằng:
“Thế hệ đạo diễn “bạc tỉ” đó – một số không ít là sản phẩm đặc sệt của công nghệ điện ảnh Mỹ, nghĩa là điện ảnh thương mại chuyên sản xuất loại “phim chợ” (kể cả phim “bom tấn”), họ được đào tạo khá bài bản các thủ pháp của nền công nghệ ấy mà mục tiêu lớn nhất (nếu không muốn nói duy nhất) của những “Ông hoàng Hollywood” (tên một tiểu thuyết của nhà văn Mỹ Fitzgerald) là câu khách đến rạp thật nhiều. Thế nhưng, điều đáng buồn nhất là họ không học được ở nghệ thuật điện ảnh Mỹ những giá trị lớn vượt khỏi thương mại (kể cả ở một ông chủ Hollywood từng tuyên bố sẵn sàng bỏ tiền ra làm phim dù chỉ một người vào rạp nhưng có thể tiến tới thảm đỏ Oscar danh giá !). Ngoài điện ảnh Mỹ ra, còn những nền điện ảnh lớn khác như Pháp, Italia, Nga… với những giá trị kinh điển quý giá, thì thế hệ đạo diễn vừa nói (cùng những thành phần khác của điện ảnh như biên kịch, quay phim, thiết kế mỹ thuật, âm thanh…) đã không có điều kiện hấp thu!
Tại trường Đại học Sân khấu-Điện ảnh Hà Nội hiện giờ (mà tôi có tham gia giảng dạy), các giáo trình điện ảnh Mỹ chỉ được coi là một trong những loại tài liệu để tham khảo, và các sinh viên điện ảnh và truyền hình của ta ít có nguy cơ bị rơi vào cái hố thương mại kinh khủng của điện ảnh Mỹ; nhưng đồng thời, bởi điều kiện vật chất quá thiếu thốn lạc hậu, họ lại thua kém rất xa các vị được đào tạo ở Hollywood về những kỹ năng thực hành nghề nghiệp!
Trong khi đó, những chính sách vĩ mô về đào tạo các thế hệ điện ảnh tiếp nối (mà việc rất quan trọng là cử sinh viên ra nước ngoài học tập, như bài học điện ảnh Hàn Quốc) thì thường chỉ tồn tại trên các chỉ thị, nghị quyết, trong các hội thảo hội nghị nhàm chán!
Với những “thế hệ đạo diễn bạc tỉ” nói trên, cùng với phim ngoại nhập “loại ba” tràn lan và sự làm ngơ của các cấp lãnh đạo văn hóa – điện ảnh, phim Việt đã, đang và sẽ làm khán giả bội thực bởi thứ phim thương mại – giải trí thuần túy; đó sẽ là một trong những “thảm họa” lớn nhất của phim Việt (theo một cách nói quen thuộc gần đây của công luận); thế nhưng họ đang có ảnh hưởng rất mạnh, là cái đích, là mẫu hình phải vươn tới của nhiều người làm phim trẻ, nhiều sinh viên điện ảnh!
Người làm phim tử tế thì tơi tả tìm tiền để thực hiện ý đồ sáng tác, kẻ cơ hội thì nhăm nhăm đục khoét, còn một số người có trách nhiệm trong ngành văn hóa nói chung và điện ảnh nói riêng thì tham lam, thiển cận… Quả thực là cũng đã quá mệt mỏi, chán nản…”
Nhưng cháu à, dù có rơi vào cảnh ngộ như ông nội cháu nói là “Sinh nhầm địa lý”, song những người làm phim độc lập còn tâm huyết với điện ảnh nước nhà như ông trẻ chẳng lấy làm điều, vẫn âm thầm lặng lẽ lao động, mặc kệ những người chỉ nhăm nhăm cái đích Nobel, Oscar… Và tình hình kinh doanh phim ảnh hiện nay đang khởi sắc nhiều, sáng sủa hơn nhiều so với năm ông trẻ trả lời PV trên.
Và sau khi ông nội cháu dội nước lạnh vào khát vọng của cháu để thử thách tình yêu văn chương- điện ảnh của cháu, ông trẻ chỉ biết tâm sự với cháu điều này:
Nhà văn Nga K. Pautovsky đã từng nói: “Sự tiếp nhận cuộc đời một cách thi vị là món quà vĩ đại nhất mà tuổi thơ đã cho ta. Nếu sau nhiều năm tháng, người ta vẫn giữ được món quà quý đó, người ta sẽ trở thành nhà thơ, nhà văn…” (Nhà văn Vũ Thư Hiên dịch).
Ông trẻ đã xin phép Pautovsky bổ sung: Người ta cũng có thể trở thành cả nhà điện ảnh nữa! Người nghệ sĩ ngôn từ và người nghệ sĩ nói chung đều cần có phẩm chất tâm hồn như nhau, mà điều quan trọng nhất là tình yêu sâu xa đối với con người, với thiên nhiên, chúng chứa sẵn trong văn chương Đông Tây Kim Cổ… Văn chương bao giờ cũng là cái gốc, là hồn vía của điện ảnh…
Có gắng lên cháu gái! Không ai có thể chọn nơi sinh cho mình, nên dù có “sinh nhầm địa lý” thì cũng đừng coi là định mệnh không thể thay đổi! Còn để tránh “mồm chó vó ngựa”, thì có bài học hết sức thấm thía của các nhà điện ảnh đất nước Ba Tư, ông trẻ có dịp tâm sự sau với cháu!. -./.
VVM.17.01.2026.